Oldalképek
PDF

hensus, cujus fel et jecur tulit Tobias, ad tutelam A quæ in omni Catholica per totum orbem terrarum, foeminæ Saræ, et ad illuminationem Tobiæ non vi- ad vitam generis humani, salutaribus undis exubedentis : ejusdem piscis a visceribus Asmodæus b (18) rat; transduxistis ad voluntatem vestram, et solvistis daemon a Sara puella fugatus est (quæ intelligitur singulare baptisma, ex quo baptisinate hominibus c Ecclesia) et cæcitas a Tobia exclusa est (Tob. vi). nuri facti sunt ad tutelam : et fecistis quasi (21) (19) Ilic est piscis, qui in baptismate per invocatio- alteros muros, nullum bonum ' aedificium facientes : nem fontalibus undis inseritur, ut quæ aqua fuerat, non potuistis construere, nisi dirueretis. Et ° quale a pisce etiam piscina vocitetur. Cujus piscis nomen potest esse ædificium, quod (22) de ruina construisecundum appellationem Græcam, in uno nomine tur ? IIanc rem per Esaiam prophetam Deus dolet et per singulas litteras turbam sanctorum nominum flet, cum dicit, filiam sui generis esse contritam continet (20), 'ixeY» quod est Latinum, Jesus Chris- (Is. 22) : (23) genus Dei est non habere genus, qui tUs, Dei FiliUs, SAlvAtoR. Hanc vos piscinam , ex se est, et manet in æternum {. (24) Similis

LECTIONES WARIANTES.

^ Deest in mss. S. T. et P. S. multum bonum. Ex utroque restituimus, nullum bonum. b In ms. S. G. Nasmodeus. e In ms. S. G. Sed. - c In ms. S. G. credemtibus. , f In mss. S. T. et P. S. in ætermitalem. In quibusdam

[ocr errors]

VARIORUM NOTÆ.

viderelur illud, quod patriarcharum sit in ea men- B ipsa tam sit conveniens toto Optato nullum reperiri tio, etiam patriarchæ nomen, sive patriarcharum, arbitror. BARTh. integræ sectioni, sive capiti adhæsit. Non igitur (24) Similis est et aqua quam legimus. Optato proaliud hoc loco sive Oplatus, sive 0ptati lector ( qui positum hic est, ut Esaiae I'rophetæ verba de Deo in ora fortasse libri sui notaverat, quod postea in super contritione filiæ sui generis conquerente (postipsum contextum receptum est) vult, opinor, quam ea integrum locum prolixe citat ) ad aquam perillum Tobiæ titulum , seu sectionem indicare , qua tinere, persuadeat. Quod ut assequatur, ex ipsis Pro— narratio illa piscis in Tigride flumine prehensi con- phelæ verbis (cum 0ptato loquor, nam Hebræa tinetur, quod nos hodie diceremus, Tobiæ seacto ca- quomodo habeant, aut hic aut alibi, non monendus pite. Quod sequitur : Ejusdem piscis visceribus , etc. est nobis lector) hoc ducit argumentum : Propheta illud ejusdem , non est cum superioribus coniieeten- inducit I)eum super filia sui generis conquerentem. dum , quasi novum quid de eodem pisce hoc poste- l)ei autem genus est, non habere genus. Consequens riore membro narrareiur; cum enim eadem prorsus erat ut idem hoc et aquae convenire probaret. Quod quæ antea repetat, manifestam tautologiam commi- sane ab 0ptato non prætermissum est, neque omnino sisset ; sed ejusdem valet unius ac ejusdem : repetit potuit. Quali tamen argumento usus fuerit, vix ac autem paulum immutatis verbis, ut in rei admi- ne vix quidem ex hac editione subolfacias. Balduirand;e meditatione lectorem moretur aliquamdiu nus enim (si tamen Balduinus ) malos chirurgos ac detineat : quare placet, ut hinc quoque nova pe- hic imitalus , cum locum pessime affectum sanare riodus, scripfo post videntis pleno puncto, incipiat. non posset, cutem tamen ita induxit, ut leviter inM. CAsAub. C spectantibus, nulla de interno vulnere suspicio orire(18) Asmodæus. IIoc nomen est dæmonis illius ** tur. Priores autem editiones ita repræsentant : Simiqui interfercerat septem priores maritos Saræ. In lis est et aqua quam non legimus in cujus aquæ injuIlebraeo Sebast. Munsteri c. vi, v. 14 : Audivi etiam ria, etc. ex quibus facile est restitueie, quod et requod Asmodæus princeps dæmonum interfecerit eos ; quirit senieiitia, et ab 0ptato scriptum fuisse res quæpropter ego timeo valde ne forte et me occidat As- ipsa clamat : similis aqua, cujus non legimus gemus; modæus. I)u PIN. in cujus aquæ incuria, etc. Affinitas τοῦ genus cum (19) Hic piscis, qui in baptismate per invocatio- ultimis pręcedentis vocis syllabis, causa , ut so'et, nem, etc. Fr. Balduini editio 2, per invocationem : sed ejus omittendi fuit; quo semel omisso , ut aliqua Barthium cur non audiamus? emendanlem per in- támen sententia, aut, si non sententia, saltem latiniias tinctionem ex lib. v. INcert. exprimeretur, pro cujus, factum quam ; poslea cum (20) Turbam sanctorum nominum continet. Quia illüd non sententiæ obesse videretur, et qualiscumscilicet singuli caracteres vocis hujus IX0YX, sunt que sententia, quam nulla placeret, etiam et illud initiales litteræ nominum Christi 'inaoû; xptatùs, de sede sua deturbatum ei expulsum est. Ad rem égov rö;, »»tip. Eodem alludit Tertullianus initio ipsam quod attiuet, nescio an sit alicujus momenti dilibri de baptismô : Sed nos pisciculi secundum iz6Ùv gere, áquam &pziv τὸν ττάντων àpud Diogenem nostrum Jesum Christum in aqua nascimur, nec áliter Laert. a ThaleieTphilosopho constitui, aut Plutarquam in aqua permanendò salvi sumus. Sic etiam mys- chum de Iside et Osiride commemorare, eliaim Hometerium istud explicat Augustinus 1. xxviii de Civitáte rum ita credidisse, et utrnmque aflirmare ex ÆgypDei c. 25 : Horüm autem Træcorum quinque verborum _ tiorum philosophiâ hausisse. De Thalete tesúür Imaoû; Xptotô;, ésoüYtò;, $orip, qüod est latine, Je- D etiam Ambrosiiis, ad ridiculum illud aquam a quo SUs Christus, l)ei Filius, SAlvAtor, si primas litteras omnia, ut videtur, alludens initio hexaem. Qui cum jungas, erit izô;, id est piscis, in quo nomine mystice ex aqua nomen acceperit, non putavit tamen diceniiitelligitur Christus, eo quod in hujus mortalitatis dum , quod ex aqua constarent omnia , ut Thales abysso, velut in aquarum profonditate vivus, hoc est, dixit. Iliud nostra magis refert, et Optati , fuisse sine peccato esse potuerit : ita placuit Africanis in olim , qui tale quid quale videtur hic Optatus in

verbo isto ludere. DU PIN. nuere , ex creationis historia colligerent; aquas (21) Alteros muros. Christiani sunt templa Dei; nempe, quod earum creationis Scripturæ diservos facitis alia templa. Albasp. tis, ut illi colligebant, verbis , non meminissent,

(22) De ruina construitur. Tertull.: Quoniam et ip- ante omnia; imo æternas, Deo coæternas fuisse. De sum opus eorum non de suo proprio ædificio venit, sed primo vetus auctor, qui Junilii nomine circumfertur, de veritatis distinctione nostra suffodiunt ut suos ædi- in Genesim Parisiensis edit. 1556, fol. 41 : Neque ficent. Albasp. enim aquas ad omnia (lege ante omnia) factas credere (23) Genus Dei est non habere genus. Elegantissimi fas est. Quod etsi hic Scriptura palam non dicit, creaacuminis est, quod acutius dictum, quodque cum re tas scilicet aquas esse, cum ei cætera creata sunt ; 53 est et aqua, quam non legimus factam ^ (25). In A mo poterit consolari me in contritione filiæ generis mei

[merged small][merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small]

unde contra sentientibus os obturari possit : Palam tamen significat , cum has a Deo illustratas atque ad jussum ejus ordinatas insinuat, sicut et psalmus dicit aperte, etc. Idem videtur Optatus dicere lib. vi : 0 aqua quæ dulcis a Deo creata es , super quam ante ipsius natalem mundi sanctus Spiritus ferebatur, ctc. Sed fortasse non aliud eo loco voluit Optatus, quam quod Tertullianus de baptismo lib. iii , ubi inter cætera , qu;e in laudes aquarum comminiscitur, etiam inde celebrat, quod roù chaos illius unde mundi digestus postea, pars illæ fuerint, nec pars tantum, sed præstantissima pars et sola consummata et perfecta : terram enim et cœlum, el reliqua adhuc omnia informia et inculta fuisse ; aquis autem uihil defuisse, quo magis ornarentur aut perficerentur ; sed in primo creationis statu permansisse. Ita intelligo Optatum, cum ait aquas ante ipsius natalem mundi exstitisse, ut mundus hic proprie zöagos sit, sive mundus digestus el ornatus, quod Tertullianus mundi suggestum appellat. Ante hunc mundi suggestum, neque mundus, neque xóagos proprie : sed merum cahos, rudis, indigestaque moles , ut Poeta loquitur. Aquæ igitur ante mundum ; nec tamen increatæ. Aliquanto plus difficultatis in hoc altero Optati loco, quod cum comparationem Dei et aquæ, ad genus quidem quod attinet, subtiliter instituit, æternitatis Dei dum meminit, aeternam quoque sive coæternam aquam ab eo constitui, propositæ comparationis ratio requirere videatur. Nam et illud ex ipsa Mosis historia quondam fuisse qui colligerent, satis innuit Augustinus ; cujus verba quod nostram correctionem maxime confirment, sul)jiciam, Confess. lib. xii , c. 22 : Unde si aliquid Genesis tacuit Deum fecisse, quod tamen Deum fecisse, nec sana fides nec certus ambigit intellectus ; nec ideo ulla sobria doctrina dicere audebit, istas aquas coætermas Deo, quia in lib. Geneseos commemoratas quidem audivimus, ubi autem factæ sunt non invenimus : cur non informem quoque illam materiam, etc. Hoc idem Eucherius Lugdunensis episcopus (fidem sequor anliquissim;e, ac omnium primæ editionis) difficill. quæst. in Genesiim q. 5, sed verbis tam expressis et appositis, ut clariorem aliunde lucem huic Optati loco foenerari minime necesse sit. Ita igitur ille, an1iquissimæ illius editionis f. 25: Aquas ubi legimus, τὸ 1egimus, ut et proximum lectionis diligenter observari velim, a Deo factas ? Etsi factas eas in exordio creaturarum non evidenter divinæ lectionis terius e.rpressit,

a Deo tamen factæ sunt, etc. Quid si igitur ei Opta

uus scripserii (quod tamen eo plane redibit) quam non 1egimus a Deo factam ? Ilaud dubium autem postrema Optati verba , quæcumque fuerinl , quod horridior eorum sententia viderelur , ab aliquo erasa et expuncta esse. Quod sæpe in Weterum scriptis accidit. Sed cum hanc rem non hic ex proposito tractet 0puatus, coudonandum ipse est, si δουλεγον ότοθέσει, minus caule locutus sit ; quemadmodum et multa alia, vel in optimis Scriptoribus, haud ferenda tamen alioquin , interdum toleramus et excusamus. Nain recte ipsum sensisse , cum nemo eo nomine heterodoxias illi dicam impegerit, notatis tamen illis, et in sensum hæreticorum ' ab Augustino de hæresibus c. 75, et aliis relatis qui hoc idem aquas nempe a ADeo non esse crealas, sed ipsi Deo coæternas esse, asserepaut, quis omnino potest dubitare ? Sed neque ommia in his comparationibus nimis morose sunl cxigen

da. Etsi enim cum Deus genus non habere dicitur, æternus intelligitur; satis tainen ad institutam comparationem , si aquas quocumque modo genus non habere probet Optatus, qiiQd vel iia potest intelligi, ut quemadmodum Melchisedech Christi typus fuisse a multis creditur, non, quod revera &r&έρ el άμήτωρ fuerit, ut antea dicebamus, sed quod ejús progenies non enarrata sit; ita et aquæ ideo genus non habere dicantur , quod earum creationis exerte et nominatim Sgriptura non meminerit : vel ita ut ideo geB mus non habere dicantur , quod primæ illius materiae ex nihilo creat;e, ex qua cætera qu;ecumque formata sunt, pars fuerint; ut modo ex Tertulliano et altero Optati loco disserebamus; quæcumque autem ex nihilo creata sunt, genus non habere , recte dici pos. sunt. Etiam illud monebo lectorem elegantiarum Latini sermonis non incuriosum , quod Optatus proximis verbis aquæ repetat, cum pronomen sufficero potuerit (quæ Hieronymo alicubi, sed immerito ßufinum incessendi materia fuit): id 0ptatum more suo facere, et habere sui moris auctoreim, et assertorem locupletissimum, eloquentiæ, et omnis humanioris litteraturæ , inter Latinos facile principem M. T. Ciceroiiem. Ita paulo ante: Solvistis singulare baptisma, ex quo baptismate, etc. lib. II : Quem precibus rogastis ut reverti possetis: quas preces, etc. ei eodem lib. : Pestilentia enim morbis exstinctos homines ad inferos mittit. Qui inferi portas suas habere noscuntur, contra quas portas, etc. Quomodo ita sæpe loquitur, ut potius affectasse, quam imitatus esse videri possit. Atque hoc ul hic monerem, eo libentius a me factum, quod cum hoc ipso loco aliquid supplere necessarium fuerit , minimum tamen esse quod deerat, ex ipsa verborum serie et proprietate locutionis, quam amat 0ptatus, lector intelligeret ; atque ex illo quoque conjecturæ nostræ aliquod pondus accederet. Sed nec illud dissimulabo, in prima omnium editionc Coclilæana, hunc locum ita scribi, similis est et aqua, quam modo legimus , etc., quod erunt fortasse qui malint retinere, ut nempe τὸ legimus, non ad creationis historiam, sed ad Prophet;e verba modo citata pertineat. Utcumque leges, idem tamen erit sensus. Sed mihi durius hoc videtur , ut Optatus άπλός et absolute, Deo æterno et ingenito, aquas comparaverit. M. Casaub. Restitutus est hic locus ea, MS. (25) Similis est et aqua, quam non legimus factam. Non legitur in Genesi, aqua condita sicut cætera, sed ab initio creationis dicitur : et Spiritus Dei ferebatur super aquas. DU PIN. (26) Denique, non ait in Sion. Prolixum Esaiæ Prophelæ locum contra Donatislas prolaturus Optatus, ne nihil dicere videretur, probato primum per filiam , sui generis, aquam a Deo intelligi , pergit porro et ostendit illum Sion, qui ut subjectum propoiiitur huic prophetiæ, non de corporali (ut loquitur ipse) monte, peculiari illa Sion, quæ fuerat ; sed de spiriiali, quæ tunc erat Sion, tota nimirum atque univérsali Ecçlesia accipiendum esse. Versio qua usus est 0ptatus, ex Græcis expressa erat, qui quod in Hebr. onus vallis visionis, reddiderunt τὸ δραμα τίς φάραγος Σιών , Visio vallis Sionis. Cæteruni celebrata $ubaüdi ista vel judicia ut mox, ubi nulla lis audita est, nec ab aliquo celebratum judicium, etc. atque iterum lib. vii : nullum judicium celebratum est, sed sententiæ operatus est effectus. Nisi fortasse pro sunt scripserat Optatus sen

[ocr errors]
[ocr errors]

sunt celebrata: non in illo monte Sion, quem in Syria Palaestina a muris Hierusalem parvus disterminat rivus; in cujus vertice est non magna planities ; in quo a fuerant synagogæ V, ubi Judæorum populus conveniens, legem per Moysem datam , discere p0tuisset c: sed ubi nulla lis audita est, nec 54 ab aliquo celebratum judicium , nec aliqua est illic ab ullo judice lata sententia ; quia locus erat doctrinæ , non controversiæ post doctrinam. Si quid agendnm erat, intra muros Hierusalem agebatur. Inde scriptum est

A in Esaia Propheta : Er Sion prodiet lex , et verbitriu

Domini de IIierusalem ( Is. 11, 5). Non ergo in illo monte Sion Esaias aspicit vallem ; sed in monte sancto, qui est Ecclesia, qui (27) per omnem orbem Romanum, caput tulit sub toto cœlo. ln quo monte, a Deo Patre Filius Dei regem se constitutum esse (28) gratiilatur d, in psalmo 1 (29), dicens: Quoniam regem constituit me super Sion montem sanctum suum (Ps. ii, 6): utique super Ecclesiam, cujus rex et sponsus et caput est. Non in illo monte , ubi nullæ

[merged small][merged small][merged small][ocr errors]

tentia: quod cum primum compendiosa scriptura tractum esset , postea mutatum est in sunt. N;) in etiam infra hoc ipso libro actionem celebrare, ne de solo judicio dici putes. M. CASAUB.

'&}, per omnem orbem Romanum caput tulit. Per omnem orbem Romanum, quid hic Optatus intelligit, tum proxima sub toto cœlo , et quæ post pauca sequuntur, quæ est in toto terrarum orbe, satis indicant. Òrbem igitur Romanum dicit, quem nos universum ut apud Lampridium, in Alexandro Severo cuin consulti vates respondissent:

Te manet imperium cœli, terræque marisque.

Imperium Romanum inde ipsi portendi intellexerunt; et quem ibi Lampridius ipse Romani imperii Principem, mox vocat Principem humani generis. Neque taimon inde quis colligat ad omnes omnino mationes jam tum Evangelium penetrasse , aut ill 0ptatum áflirmare de suâ ætate, quod aliquanto posterior Augustinus præcise negat de sua , epist. lxxx , qua de supremo mundi die egregie disputat ; non imagis quàm ex illis Apostoli, zz0ò; zai iv ταντι τὰ κόσμω ad loss. 1, 6 et 25, του καρνχθίντος ἐν ττάση τῆ κτίσει, τῆ ἀπὸ τῶν οὐρανόν, aliisque similibus locis , jam tum Σvangelium 'sive per ipsos ( quod nonnullos credidisse testis est Augustinus) Apostolos, sive per alios, per uotum terrarum orbem, prædicatum fuisse. Nam iieque Romanos, si præcise loquendum, orbis ne luiiì quidem moti, totius dominos fuisse, nemo nescit. Vide vel Tertullianum adversus Judæos, cap. 7. Alihi aulem , orbis Romanus non est ut hic, universus orbis, sed qui proprie Barbariæ opponitur, ut locet δ μαxapirns ad Lampridium pag. 586. Ita noster post uiiam áut alteram paginam, inventa de Libano, id est, de Imperio l{omano : ubi et sacerdotia sunt et pudicitia, et virginitas quæ barbaris gentibus non sunt : et si es. sent, tuta esse nom possent. Plauum est imperium ßomanum et barbaras gentes , sive Barbariam, hic oponi, et his duobus membris totum orbem compreíì. At illud non æque planum, quod vel accipi vel excusari sensu possit, quod Optatus luis verbis Ecclesiam Catholicam, sui parum memor, si ita capimus, orbe Romaiio, barbaris exclusis, includat. Nam sane fuisse, qui promissiones illas propagandi per gentes Evangelii, ad orbem lùoimaiium restringerent, vel ex istis confulantis Augustini verbis satis conslet : interiores autem, de barbaris Afris loquitur, qui sub nulla sunt potestate l{omana, prorsus nec religione Christiana in suorum aliquibus delinentur. Neque ullo modo certe dici potest, istos ad promissionem Dei non pertimere. Non enim Romanas, sed omnes gentes Dominus semini Abrahæ, media quoque juratione promisit. Ec qua promissione, etc. Quæ si fuit 0ptavi quoque senuentia, quoties totum terrarum orbem nominat, Romanum dumtaxat eum intelligere, non vicissim, dicen . dum erit. Ita tamen euim sensisse haud facile admiserim , quidquid de uno aut altero ejus loco statuatur. Deinde quod addit Optatus, sacerdotia apud bar

con- B baros esse nulla, neque pudicitiam , aut virginitatem ,

quomodo illud accipiendum est ? Nam de omnibus universiim barbaris esse falsum, tam certum , quam quod certissimum. Qui enim Brachimanes, Gymnosophist;e , Druides, aliique aniiquis memorati quam barbararum gentium qualescumque sacerdotes ! ut de pudicitia et virginitate nihil dicam, quod pari facilitate revinci potest. Posteriores Optato scriptores Afri, cum barbaros nominant, Wandalos plerique intelligunt, qui per illa tempora in Africam irruperunt, atque omnia crudelissima vastatione miscuerunt. Querunturque adeo passim illius historiae scriptores, nullam eos sive rerum sive personarum rationem habuisse : virgines sacras, et quosque continentes ubique dissipatos ab iis, Possidon. in vita August cap. 28 , mulieres autem ac virgines contra jura naturæ prostitutas ac nudatas, Victor Uticensis, de persecutione Vandalica. Sed neque illorum meminisse potuit Optatus, tot annis prior; et illi utcumque in Africa foriasse victorum licentia , comra Afros impotenter et flagitiose aliusi sunt , eos tainem alioquin , pudicitiæ non minus, imo vero multo melius , quam Roina nos legibus suis consuluisse , prolixe docet Salvianus de Gubern. Dei lib. vii, qui toto illo libro insignem eorum castitatem ac pudicitiam mire prædicat, et pudicos barbaros appellat. Superest igitur, ut gentes barbaras non noimiiie dumtaxat tales Romanis oppositas, sed revera ac plane barbaras ac feras gentes, ad in star pecudum potius quam hominum , nullo aut jure aut republica vivenles , intelligamus, quales vuigo Sauvagios vocamus. Quas fortasse et Augustinus intelligit epistola jam supra laudata , sunt enim apud mos, hoc est, in Africa, barbaræ innumerabiles gentes , in quibus nondum esse prædicatum Evangelium , eae his qui ducuntur inde captivi, etc. M. cAsAub. (28) Gratulatur in psalmo secundo, etc. In prioribus editionibus non secnndo, sed primo ; et valde vereor ne illa psalmorum tributio , qua hodie utimur , duc tissimo Baldiiimo fraudi fierit, ut mutandum putaret : D atqui olim psalmus primus et secundus unus idemque psalmus apud multos. Apud illos iiimirum , qui act. x lii, 55 , non ut hodie psalmo secundo , sed ut olim , testibus Ilieronymo et Ililario et aliis antiquis exstabat, psalmo primo , vel φαῦμα, simpliciter, legebant. Vide i.rasmum et acta, et Genebr. in psalm. Gratuiari autem, ut alicubi Ambros., David se dici filium , ipse Dominus gratulabatur. Inde et gratulatio pro gratia lib. v. ut pro humanitate exhibita gratulatio eis referatur. Cæterum , haud dubium quiii alii quoque numerorum errores in indicandis Scripturæ locis irrepserint. Scd nos salis habuimus, si lectorem ubi aliquid difficultatis erat, moneremus, et Balduinianam editionem bona fide repr;esentaremus. v. cAs Aub. (29) Psalmo primo. 0lim psalmus primus et secundus unus idemque apud multos qui legebant act. xiii, 35, non nt hodie in psalmo secundo , sed ut olim, testibus Hieronymo, Hilario, et aliis, in psalmo primo. DU piN.

[ocr errors]

sunt portæ quas diligat Deus ; sed in monte Eccle- A vacanea : unaquæque civitas repleta est vociferantium:

siae , qui spiritaliter appellatur. Cujus Ecclesiæ portas introeunt innocentes, justi , misericordes, continentes, et virgines : quas portas commemorat Spiritus sanctus per David in psalmo lxxxvi, dum dicit : Fundamenta ejus in montibus sanctis, diligit Dominus portas Sion. Non illius corporalis montis, ubi jam nullæ sunt portae ; et post victorias Wespasiani imperatoris vix antiquarum exstant vestigia ruinarum. Est ergo spiritalis Sion Ecclesia, in qua a Deo Patre rex constitutus est Christus ; quæ est in toto orbe terrarum , in quo est una Ecelesia catholica. Nam Sion Ecclesiam esse et alio loco sanctissimus David Propheta testatur, dicens : Lauda Deum tuum, Sion, qui confortavit seras portarum tuarum, benedixit filiis tuis in te (Ps. cxlvii, M et 2). (30) Per singulas provincias totius orbis, valles a singulas intelligimus montis : et dum non in toto monte videt Esaias, sed in una valle , hoc est, sola Africa : in qua sola cuin sufficerent templa Dei quæ 55 fuerant, alia facere voluerunt principes vestri : in qua sola (51) dejecti sunt muri, et ut fierent muri, aqua sanctæ piscinæ b transversa est, et novitas contra antiquitatem a vobis instituta est, et aqua humana contra divinam ordinata est c. Hoc totum Deus in vallem montis Sion, et interrogat et increpat, dicens: Ut quid hoc factum est vobis? ideo, quoniam ascendistis in templa super

vulnerati tui, non vulnerati gladio; et mortui in te, non mortui in bello: in errore sunt a minimo usque ad maacimum : errantes in montibus omnes principes tui, in fugam conversi sunt : et qui capti sunt, graviter alligati, et fortiores tui longe fugati sunt. Missum me facite, amare plorabo : nemo me poterit consolari in contritione filiæ generis mei; et ascendent Elamitae cum pharetris : (Elamitæ (52) Latina lingua dicuntur chori castrorum (55)); el secutus est dicens: Penetralia vestra deferentur d ad publicum , et secreta domus Israel nudabuntur. Iloc in Africa factum est, et totum hoc quare e factum estj indicavit Deus, dum vobis imputat dicens : Quoniam convertistis aquam antiquæ piscinæ ad civitatem vestram, et dejecistis muros Hie

P rusalem, ut faceretis alteram munitionem, et constitui

stis aquam inter duas munitiones, et ad piscinam antiquam attendere noluistis, nec ad eum, qui ab initio creavit illam (Is. xxii, 1 et seq.). III. Donati superbia. — Jam vides, frater Parmeniane , ad vos redundare omnia, a quorum principibus harum rerum omnium seminata est causa. Deinde ad Donatum Carthaginensem , (34) cujus veneficio f (55) videtur unitatis negotium esse commotum. In quo ostendam operarios ejus non pro voluntate nostra, nec sua malitia aliquid fecisse, sed provocantibus atque impellentibus causis et personis £,

[merged small][ocr errors][ocr errors][ocr errors][merged small][merged small]

(30) Per singulas provincias, etc. Singulas provincias totius orbis, per valles singulas intelligimus moritis, voluit Optatus procul dubio , et scripseral fortasse, nisi pro, per , malit aliquis præterea reponere. Pergit enim in explicatione aut applicatione potius verborum Prophetæ, quæ mox descripturus est el ad Donatistas pertinere contendit. M. CASAUB. (51) Dejecti muri ut fierent muri. Dejecti fideles et rebaptizaii ut fideles fierent : ut fierent Chrisliani, factisunt non Christiani. AlbAsp. (52) Elamite lingua latina, etc.Frustra se quisquam torqueat, ut choros castrorum , vel aliquid affine ex Elamita extundat et eliciat. Minori opera ausim elicere aquam ex pnmice. Quid autem illud fuerit, quod eos deceperit, qui primi ita sunt interpretali , si mohis hariolari fas est, ego, sed tanquam divinus, ita censeo. Cautico Cantic. c. vii, vers. 1, ita legitur, quid videbis in Sunamite nisi choros castrorum ? in margine notata esu diversa lectio Sulamite, quæ Græcorum et verior scriptura est, ul qu.e ex prototypo sit expressa. Cum igitur ista verba choros castrorum, peregrinæ, quæ immediate præcedebat, vocis interpretationem esse putasset Oplaius (nisi quis Optato æquior, glossem a malit esse), postea memoria propter affinitatem vocum lapsus, quod de voce Sulamite legerat, aut legisse se falso putabat, chorus castrorum nempe sigmificare , id ad Elamitam m:ijori errore transtulit. Ita ego conjicio; paratus amplecli , si quis quod magis certum sit, aliquid afferat. M. CASAUB. (53) Elamitæ Latina lingua dicuntur chori castrorum. Videtur alludere ad hæc verba Gant. Cantic. c. vii, v. 1, in Ilebr. c. vi, v. ult. Quid videbis in Sula

[ocr errors][merged small]

Ibid. Cujus veneficio videtur unitatis negotium, ctc. Forte veneficium pro beneficio : ol)iler vir doctus in notis, quod quomodo hic accommodari possit utinam adjecisset. An beneficium τὸ μάσον erit, quod tam in malam quam bonam partem áccipiatur, mi affinia meritum et mereri passium ? an eipovtzö; aut sù0Âpos pro maleficio? An ideo quod sequitur, dum magium se videri contendit , quasi dicat, dum sibi placei, et arribilioni suæ servit, et velificatur Donatus ? Si nihil horum placet, superest (quantnm ego quidem video) ut veneficio relineamus, et veneficium hic positum sit, pro inaledicentia ac impotenti procacitate. Nam et uos vulgo virus linguæ dicimus, ét in Scriptura sacra venenum labiorum , passivum est. Donàti autem maledicentiæ imputandum esse hoc unitalis negotium, hiuc incipit, ac multis deinceps prosequitur Optatus. Quamyis et veneficium &rí) &; pro $celere, áb Optato dici potuerit, quemadmodum'veueficus et φαρμzxsύς haud raro pro scelesto eu sacro. M. CASAUB.

(55) Veneficio. Malis scilicet artibus, superbia et livore. DU PIN.

quas Donatus Carthaginis levitate sua constituit, dum A rum, cum dicit : Veni, sponsa mea, inventa de Libano

magnum se videri contendit. Quem enim latet præter te, (36) quia peregrinus es, et potuerunt tibi falsa narrari? aut quis negare potest, rem , cui tota Carthago principaliter teslis est, (37) imperatorem Constantem, Paulum et Macarium primitus non ad faciendam unitatem misisse, sed cum eleemosynis : quibus sublevata a per Ecclesias singulas posset respirare, vestiri, pasci, gaudere paupertas? Qui cum ad Donatum, (38) patrem tuum, venirent, et quare venerant indicarent, ille solito furore succensus, in laec verba prorupit : (39) Quid est imperatori cum Ecclesia? et de fonte levitatis suæ, multa maledicta effudit : non minus quam in Gregorium aliquando , ad quem sic scribere minime dubitavit : Gregori, macula senatus, et dedecus præfectorum, et cætera talia; cui Donato præfatus 56 patientia episcopali rescripsit. Harum epistolarum exemplaria multorum ore ubique cantantur. Jam tunc meditabatur, contra præcepta aposloli Pauli, potestatibus et regibus injuriam facere, pro quibus, si Apostolum audiret, quotidie rogare debuerat. Sic enim docet beatus Apostolus Paulus : Rogate pro regibus et potestatibus, ut quietam et tranquillam vitam cum ipsis agamus (I Tim. ii, 2). (40) Non enim respublica est in Ecclesia, sed Ecclesia in republica (41) est, id est, in imperio Romano: quod Libanum appellat Christus in Canticis Cantic0

(Cant. iv, 8), id est, de imperio Romano : ubi et (42) sacerdotia sancta (43) sunt, et pudicitia, et virginitas, quæ in barbaris gentibus non sunt; (44) et si essent, tuta esse non possent. Merito Paulus docet, orandum esse pro regibus et potestatibus : etiam si talis imperator esset, qui gentiliter viveret: quanto quod b Christianus , quanto quod Deum c timens , quanto quod religiosus, quânto quod misericors , ut ipsa res probat. Miserat enim ornamenta domibus Dei, miserat pauperibus eleemosynam, nihil Donato. Cur ergo insanivit? cur iratus est? cur quod missum fuerat, repudiavit? Et cum illi qui missi fuerant, dicerent, se ire per provincias singulas, et volentibus accipere se daturos: il!e dixit, ubique se litteras

B præmisisse, ne id quod allatum fuerat, pauperibus

alicubi dispensaretur. (45) 0 consulere miseris ! o providere d pauperibus ! o peccatoribus subvenire! clamat Deus dicens: Ego sum qui feci pauperem et divitem : non quia non potuit et pauperibus dare, sed si ambobus daret, peccator qua sibi succurreret, invenire non posset.Denique sic scriptum est: Quemadmodum aqua exstinguit ignem, sic eleemosynaerstinguit peccatum (Eccl. iii, 35). Certe jam apud Deum sunt ambo, et qui dare voluit, et qui obstitit, ne daretur. Quid si jam dicat Deus Donato : Episcope, quid vis fuisse Constantem ? si innocentem, quare ab inno

LECTIONES WARIANTES.

* Hoc verbum addidimus ex ms. S. G. b In ms. S. G. quanto magis quod.

° In ms. S. G. Dominum. d In mss. S. T. et P. S. o providere fuerat.

VARIORUM NOTÆ.

(56) Quia peregrinus es. Quia non es natus Carthagini, cui praees. AlbAsP. (37) Iinperatorem Constantem. Concilium Carthainiense primum hoc non sub Constante, sed sub onstantino factum narrat : Qui imperavit religiosissimo Constantino imperatori votum gereret unitatis , et mitteret ministros sancti operis famulos Dei Paulum et Macarium. AlbAsP. (38) Patrem tuum.Qui te in illa calhedra generavit, cui successisti : omnes episcopi dicuntur filii eorum quibus succedunt, aut à quibus ordinantur. AlBASp. (59) Quid est imperatori cum Ecclesia? A Donatistis primum provocatiim est ad Constantinum, |;' Cuim suis rebus minus favere deprehendissent, his et similibus utebantur. AlbASP. (40) Non enim respublica est in Ecclesia. Hanc sententiam mirifice extollunt homines illi qui rebus student novis: putantque hujus sententiæ sensum esse imperatores non Ecclesiae, sed Ecclesiam eis subditam esse, aut sine Ecclesia Rempublicam esse ; Ecclesiam vero sine Republica esse non posse. Et tamen si quis animum âd hunc locum advertat, longe aliter eum explicabit. 0ptatus enim voluit dicere imperatoribus Romanis non esse maledicendum , sed pro eis orandum secundum Apostolum, quia quietam imagis vitam Christiani cum eis agerent quam cum aliis nntionibus, apud quas, quod essent barbaræ , non licebat Christianos tam quiete vivere : igitur Respublica non est in Ecclesia, est Ecclesiam non facere bella, non leges figere, non populos sub leibus coercere, non res civiles exercere, et similia : `cclesiam autem esse in Republica, Christianos sub legibus imperatorum vivere, protegi, quietam, vitam $ub eis eu'ex corum proiectióne ducere, el similia. Albasp.

C.

1)

(41) Non enim Respublica est in Ecclesia, sed Ecclesia in Republica. Imperium Romanum erat ante Ecclesiam constitutam, Ecclesia in ipso constituta est et aedificata, non autem imperium in Ecclesia. Du Pin.

(42) Sacerdotia. Ambiguum an de Christianorum aut Gentilium sacerdotiis loquatur, ad illorum ego referendum censeo; nam in nonnullis codicibus ita legitur, sttcerdotia sancta; sensus igitur est, sub imperatoribus Romanis iutius quam apud barbaras gentes sacerdolia Christianorum exerceri, apud quas virginitas et pudicitia christianarum virginum nùmquam est satis tuta , sed apud Romanos est uuta quamvis non sint Christiani , quia eorum leges ad innocentiam perducebant. Albasp.

(43) Sancta. Id est, sacra et veneranda ubi et sacerdotia, et pudicitia , et virginitas in honore sunt : quod generatim intelligendum de sacerdotiis, pudicitia et virginitate, tam Gentilium quam Christianorum. l)U PiN.

(44) Et si essent, tota esse non possent. Rectius foriassis, tuta esse non possert. INcert. Ita restitutum.

(45) 0 consulere miseris ! o providere, etc. Si abesset illud fuerat, nihil mutarem. Sed ut nunc habent verba, potius quam quidquam eliminetur, restituerim : hoc consulere miseris ! hoc pro, etc. Ho, pro o sæpe scriptum scimus, etiam alicubi hic excusum, nisi fallor, unde facile potuit accidere, ut ho pro hoc scriberetur, ac tandem omissa aspiratione fieret o pro hoc. Mox apud Deum , non de beatorum sedibus dixit, quasi et illae schismaticos, quales Donatus ille, reciperent, sed de altero muiido seu sæculo, q. d. uterque jam decessit, el vita functus est; paulo post, puto scribendum, qualis futurus est, qui de levitate et furore laboravit tantis (id est tot, üt passiim : sed fort. dantes ) pauperibus impedire. M. CASAUB.

« ElőzőTovább »