Oldalképek
PDF

quia timent : peccant, quia volunt. Unde non est ali- A niini, ut ponderatis damnis rebusque servatis, „„. »

solutus reatus, ubi de amoris comparatione duarum (12) contrariarum sibimet partiumjudicium flagitatur; ambiguitas enim nisi fuerit discussa , jure non p0test mereri sententiam. Et qui sunt isti , quos amhiguitas (15) judicio reservavit ? Utique illi, sicut Apostolus quoque ait, qui cognitum Deum non quasi Dominum honoraverunt, neque ei gratias egerunt , sed vanis persuasionibus cogitationes eorum abductæ sunt, et tenebris opertum (14) est cor eorum (Rom. 1, 21), ut diligerent magis tenebras quam lucem, creaturam potius quam creatorem. III. Itaque tria convenit esse judicia. Unum justorum, qui non tantum , ut dictum est, non judicabuntur, (15) sed istum mundum judicabunt, Apostolo dicente : An nescitis quia sancti de hoc mundo judicabunt (I Cor., vi, 2)? Alterum impiorum, qui non snnt judicandi, quia jam judicati sunt, sed perituri, Scriptura (licente : Iter impiorum peribit (Ps. 1, 6). Tertium peccatorum , quorum obliquæ ancipitisque vitæ sunt necessario discutienda secreta , Apostolo utrumque prosequente, nam qui sine lege, inquit, (16) peccaverint, sine lege peribunt. At qui in lege peccaverunt , per legem judicabuntur (Rom. ii, 12). Videuisne, fratres, multum interesse 224. inter damnatum et judicandum? Quam judicii formam etiam ipsa humanitas, quamvis injusta sit, servat. Nemo namque paterfamilias honesta fidelitatis suæ lucra offerentem sibi suum servum juiicat, sed honorat , ut filiu'm. Alterum vero , quem venena conterentem , in adulterio, in homicidio, (17) in falso, in maleficio deprehenderit, carnifici destimat statim non audiendum, sed competentibus poenis exeruciandum. Tertium quoque, quem adverterit fraudulentum, coloratis ratiociniis sua furta excusantem , reserval exa(12) Ms. Tol., contrarium sibimet partium judicium. Dein pro discussa ms. Urb., discursa. (13) Tres codices et edit. Ven. addunt suo. Post I aiiea in Apostoli textu ms. Pomp. pro no' quasi scriiii numquam, et ins. Tol. Deum pro Dominum. (44) Est addidimus ex mss. Pomp., Urh. et Zen. (15) Werl)a sed istum mundum judicabunt supplevimus e mss. et edit. V en. (16) Mss. Tol., Pomp. et t'rl)., peccarerunt. (17) Legebatur in falso maleficio : correximus anetoritate trium codicum et primae editionis. (18) Ms. Pomp., per Dominum nostrum Jesum, etc. Weria cum Spiritu sancto desiderantur in ms. Tol., Eil., Ven. cnm. Mss. Urb. et Pomp., in fine add. Amen. T nAct. XXII. — (1) Cod. item. et Tol. eaesultavi. JIoc porro Isaiæ testim. Lactantius utitur lib. iv lisuit. cap. 11, eodem, quo S. Zeno, consilio, Christum idcirco carnem adsumpsisse ostendens , ut reii

gionem sanctam Dei a Judaico populo abjectam ad Gentes transferret. (2) Mss. et edit. Ven., hortatur nos; sed perperam, cum, ad personas alias referatur. In fine pr;esentis mumeri 1, ms. Urb., contempserunt pro contempserint. (%) In manuscriptis variis et contaminatissimus hic lociis est. Primo in mss. Pomp., Tolent. et Basi!. Vat. desunt verba : De cælo em terra , quæ alibi et in editis leguntur. Dein tamtum pro testatum scribit ins. Rem. Quocumque autem modo legas, difficilis sententia elicitur. Reliquimus textum , ut in editis, et aliquot mss. reperitur. Sparaverius scribendum putat : Cælum et terram prophetam fuisse testalum, quasi

tentia in eum , prout debitor ex stiterit, jure possit expromi. Ita erit, ut justis corona, peccatoril)iis aut excusatis, aut emendalis indulgentia, impiis auteum aeterna pœna tribuatur. Per (18) Dominum Jesum Christum, qui est benedictus cum Spiritu sancto in aeterna sæcula sæculorum. TRACTATUS XXII. In Isaiam I.

1. Aiidi cælum, et percipe auribus terra, quoniam Dominus locutus est : Filios genui (1) et eraltavi, ipsi autem me spreverunt (1 s., i, 2). Grandem Judaicæ gentis offensam libri istius exordia proloquuntur, et iracundiam divinæ indignationis ostendunt, quæ alias personas, ut verbum Dei ab ipsis potius audia

B tur, hortatur : (2) non est enim parum criminis , ut

semper apud ipsos divimus sit sermo prolatus, nunc alteris videatur ingestus. Unde rejectio Judæorum est aliarum electio 225 personarum; quis cum alteris, ut verbum I)ei audire debeant dicitur, Israel sic reprobus invenitur ; et dum clamat propheta : Audi, cælum, et terra, significat, quod iili audire contempserint. II. Audi, inquit, cælum, et percipe auribus, terra. (3) De coelo et terra prophetam fuisse testatum , quasi de aliqua re esse conquestum ? Vel, cum dicit : Audi, cælum, et terra, tamquam numquam aut coelum audierit, aut terra, cum (4) jussui Dei et cœlum obsecundet, et terra, quia coeluin pluvias, et fruges terra non denegat? Sed quia hæc prophetia novissi

C mis erat complenda temporibus sub Dómini salvaloin quibus adhuc erant opera terrena. Iloc est ergo , B cxxxv, 12). Exaltatus est Israel, quando per tri

ris adventum, qui non esset a Judæorum populis audiendus, quod euim Apostoli essent, et homines ex Genlibus audituri, ideo ait : Audi, cœlum, et terra. Coelos autem Apostolos esse claro testimonio verita

de re aliqna esse comquestum, id est prophetam advo. casse coelum et terram in testimonium de questubus, quos non in ipsos , sed in filios ingratos effudit. Ilanc quidem conjectationem confirmant ea , qu;e seqiientibus in tractatihus subjiciuntur, cum scilicet tract. 24 ait : Cœlum terramque testes citat ; et traet. 25, Censuit eos caelo et terra testibus denotare; ac tandein tract. 26 : Injuriæ suæ testes citat cælum terramque. Sed alia prorsus esse videlur hnjns loci sem leiitia. Prophet;e nimirum verba S. Zeno interpretaturus , cum coeli terræque nomina non proprie de terra et coelo accipienda existimet, sed , ut mox subdit, de Apostolis et Gentibtis; hoc loco ad ejusmodi interpreiationem gratlum facturus, litteralem sententiam de cœlo terraque non posse accipi ex eo insiniiat, quod nihil sit, cur propheta de cœlo terraque proprie conqueratur, tamquam numquam aut cælum audierit, aut terra , etc. Itaque recte per interrogationem lioc testimonitim efferendum fuit, ut rejectæ litteralis interpretat*onis consilium indicaretur. Quod si mullo codicum suffragio manus inferre liceret in textum ; subaudita statim ab initio aliqua interrogationis particula, aut verbo, ex. gr. credibilene est, vel aliquid simile, scriberemus : Credibilene est de caelo et terra prophetam fuisse testatum, vel quasi de re aliqua esse cunquestum, cum dicit : Audi cælum et terra, tamquam numquam, etc. Dicit pro dicitur ex quinque mss. posuimus. (4) Quatuor mss. Rem., Pomp., Zen. et Basil. Vat. jussu Dei et cælum obsecundetur. I!oc postrenum verbum obsecundetur est etiam in ms. Wat.

[ocr errors]

tis affirmat, sic enim ait : Et videbo cœlos opera digitorum tuorum (Ps. viii, 5). Ileic utique non de cœlis istis loquitur, quos semper viderat, sed de Apo* to. lis, quos videre optabat. Et iterum : Terit caelos virtus ejus (Habac., iii, 5); eo quod Apostolos ad mirabilia facienda Spiritus sanctus obumbravit et texit. Et denuo : Cœli, inquit, enarrant gloriam Dei (Ps. xviii, 2). Et heic utique non jam cœlos loqui dicit, quos loquentes nullus audivit, sed Apostolos adseverat, quorum prædicatione gloria Domini 226 per tota terrarum spatia nuntiata est. Terram homines intelligendos frequens prophetarum adsertio demonstravit : Jubilate, inquit, ommis terra. Et alibi : Audi, inquit, terra, ex ore meo (Ps. lxv, 2); quo vocabulo Gentiles (5) homines sine dubio comprehendit,

A

Deum patrem non dilexisse, cum peccatum sit, hrminem non amasse. Unde infelices et miseri sunt Judæi, qui Deum patrem, a quo sunt geniti, respuerunt, tanti immemores honoris, tantæ dignitatis ignari. Quid enim beatius, quam si homines Dcus paterno honore dignetur altendere, et tanta illa sublimitas humanam mediocritatem aut caram habeat, aut dilectam ? Filios, inquit, genui. IIoc Dominum de hominibus dixisse quam dulce est ! talem patrem læsisse quam turpe! Filios genui et exaltavi. Utique filios Israel Dominus genuit, qui Abraham, unde nascerentur, elegit (Gen. xii, Exod. xvii). Hos in Ægypto genuit, ubi ingressis paucis hominibus iunumerabilis multitudo processit, et ad eremum Dominus perduxit manu forti et brachio excelso (Ps.

quod ait : Audi, cælum, et terra, quod Judæis non

audientibus, Christus Dominus esset ab Apostolis et

Gentibus audiendus. III. Filios, inquit, genui. et exaltavi. lIæc Domini vox est, quia jam tunc per prophetam Judæos objurgabat incredulos, et quae essent futura, priusquam fierent, admonebat. Proprium est eiiim Dei scire transacta , et nosse ventura. Filios, inquit, genui et eacaltavi. Infinita Judæi infidelitate sua apud Dominum nostrum, odia meruerunt, (6) quod jam quanta fuit de amore gratia, tanta de eorum offensione futura vindicta est : certum est enim in eum filium, posteaquam deliquit, (7) granditer vindicari, quem pater plurimo dilexit affectu ; et quantam pietatem dilecto filio amatus pater exhibuit, tantam læsus exigit ultionem, quia cum vicem non reddidit patri dilectus filius, dignam sententiam percipit abdicatus: cujus enim impietas paterno affectui parem gratiam non refert, quantum sit criminis dici non potest,

5) Vox homines desideratur in ms. Tol. $, Scripsimus quod pro quo ex ms. Pomp. Forte otiàiìì pro quo, vel quod jam legendum est quoniam. Ms. Urb., de timore pro de amore. . (7) Sidonius hoc àdverbio utitur lib. vii, epist. ii, et aliis in locis. Post pauca amator pater pro amatus nter in ms. Urbin. et Dominum pro Deum in ms. ompeian. - (8) Varia et corrupta heic est cum editorum, tum mânúscriptorum lectio. In editis sic legebatur: Quid, quibus de caelo quotidianum manna in eremo, et gquæ jotus e saxo, quæ per lignum gmara dulcis, effecta, quam per lignuim crucis amaritudine ea clusa Gentilitas íibituri essemus? in quibus praeterquam quod nos ex amara dulcis effecta legendum esse, et τὸ Geutilitas perperam positüm videtur, pro eae origine Gentiles, iljud' maximie offendit, quod miraculum aquæ amaræ in dulcein conversæ, Exodi xvi, non de aqua affirmatur, quam e saxo per virgam Moyses eduxit, sed de aqua, quam in Mara inventam, cum Judæi præ amaritudiné bibere non possent, injecto in illam ligno, sem virga Moyses dulcem effecit. Plerique inss. nihil remîedii ádferunt, sed potius novas difficultates ingerunt. In Tol. desunt, et aquæ : in PoJymp. et Zen; et “conjunctio tantum desideratur. In Rem. : Quid quibus de caelo quotidianum in eremo potus e saaeoque jer lignum amara dulcis effecta, quæ lignum , cru;is, et€. In Vat. : e saxo, qui per lignum amara dulcis effecta, quæ lignum crucis amaritudinem, etc. Tandem códex Basil. Vatic. : Quid, quibus de cælo quotidia

[merged small][ocr errors]

duum tenebrae (Exod., x, 22), et caligo totam Ægyptum circumdedit. Exaltatus est Israel, quando tot el tanta tormenta Ægyptiorum solus ipse nihil aut timuit, aut sensit. Quid illud quod per mare medium, terrenum duxit ingressum? (Ib., xiv) 227 (8) Quid, quibus de coelo quotidianum manna in eremo (Exod., xvi), potus e saxo ( Exod., xvii), per lignum amara aqua dulcis effecta ? quam per lignum crucis, amaritudine Gentilitatis exclusa, bibituri essemus ( Eaod., xvi, 17). Exaltali filii Israel, quando (9) ad Jordanem securus ab Horeb accessit. (Deut. i.) Quid quotidiana Dei (10) collo quia (Exod., c. 14) ? Ipsi autem me spreverunt ; :td crucem enim perduxeruut, per quam crucem evaserunt Pharaonem ; sed iterum derelinquetur filia Sion (Is. I , 8). Videntur deesse nonnulla. 228 TRACTATUS XXIII. In ({) Isaiam II. Sicut Isai;e beatissimi indicat carmem, Judaico

mum in eremo potus ex saaco q per lignum amara aqua dulcis effecta, que lignum crucis amaritudine Gentilitate exclusa bibituri essemus. H;ec lectio quatenus praecipuam difficultatem a iniraculo aquæ amarae deductaim dispellit, præferenda visa est ; et addito ex editis ac manuscriptis aliquot τὸ manna, scriptoque et pro q vel que, nec non Gentilitatis pro Gentilitale, ac tandem ex editis retento quam per lignum, eam textui inseruimus, et sententia est : Quid, quibus de cælo quotidianum mamma in eremo (subaudi pluit), potus e saro (sul)audi fluxit) et per lignum amara aqua dulcis effecta ? etc. (9) Mss. Pomp. et Zen. per Jordanem securus ad Horeb accessit (In ms. Rem. præpositio per deest, et ad Horeb pariter legitur), sed male ; nam ab Horeb ad Jordanem Israel profectus est, ut ex sacris litteris constal. Ms. Vat. ad Choreb pro ab Horeb; sed Choreb et fIoreb eumdem montem significant, eaedemque sunt voces sola adspiratione diversae. ln edit. Ven. accesserunt pro accessit, cum ad filios Israel referendum videretur. At præterquam quod securi pro securus scribendum quoque fuisset, accessit ad Israel commode refertur. (10) Mls. Pomp., Dei collocutio pro Dei colloquia: et infra evaserant pro evaserunt in mss. Tolent., Urbin. atque Walic. legitur. - TRACT. XXIII.—(1) Subjicimus heic alios 4 tract., licet breviores , quippe qui ad eumdem Isaiæ locum referuntur, de quo in superiori tractatu serimo fuit: Audi, cælum, et auribus percipe, tcrra, etc. lla

populo irascitur Deus (2), eumque,(5) ne forte pœni- A teat, publica objurgatione confulat. IIumana sentienti (4) nundinari deterius est, quam puniri. Denique filios vocat, ut abdicatio timeatur ; exaltatos, ut ruina terrori sit; spretores, ut pœnam supplicii sibimet impendere cognoscant. Quod exemplum , fratres, fortiter fugite: simulque gaudete, 229 quod alienis plagis (5) Dei discitis disciplinam per Dominum nostrum Jesum Christum.

TRACTATUS XXIV.

In (1) Isaiam III.

Vehemens commotio est, fratres, cum is de injuria sua queritur, qui se potest facillime vindicare. Sed quia apud sapientes et honestos gravius est, aliqua nota confundi, quam mori, Deus Judaicum populum luxuriæ æstu (2) exuberante corruptiim publica increpatione confutat : cœlum terramque testes citat (Is. 1, 2), ut exaggeret crimen : filios appellat, ut abdicatio; exaltalos, ut ruina timeatur : spretores sui, ut impios monstrét. Infelix culpa est, fratres, in qua locum (5) qualiscumque non invenit excusatio. Detestabilis certe filius, quem pater pius, quem pater damnat invitus.

biti autem videntur tempore passionis, cum in sacris officiis ad exprobrandam Judæorum perfidiam textus heic indicatus legeretur (occasione autem sacræ lectionis hos tractatus a Zenone recitatos liquet), et cum per id tempus sacra officia longius tempus postulafent, S. Episcopus, ne pastorale verbum populo penitus subtraherét, id élegisse videtur, ut lirevi óp C portunaque consideratione proposita in lsaiæ lectionem, träctatus paucis absolveret ; de quo nonnulla ul)erius dicemus in Admonitione præmissa tract. 30. (2) De voce carmen, quæ propositioni- initio legitur, pro effato et formula quadam solemni, vel etiam scripto prophetico accepta satis diximus adnot. 26 in tract. 12, et adnot. 49 in tractat. 1, lib. i. (5) Respicere hoc loco aurtor videtur illa lsaiæ cap. vi, v. 9 et 10. Vade et dices populo huic : Audite audientes, et nolite intelligere ; videte visionem, et nolite cognoscere. Ercaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videat óculis suis, et auribus audit, et corde suo intelligat, et convertatur, el sanem eum. (4) Quid sit, humana sentienti nundinari deterius est, quam puniri, traciatu sequenti explicatur sic : Apud sapientes et honestos gravius est aliqua nota comfundi, quam mori. Similia leguntur tract. 25 : Mors apud incredulos futurorum putatur pœnæ compendium, et pene pro infecto habetur, quod non diffamatur. Nundinari itaque dicitur pro aliqua nota publica confundi, vel diffamari : quæ significaiio inde profecta videtur, quod nundinarum dies a I{omanis fuissent instituti, ut rustici convenirent non tam mercandi et vendendi gratia, quam accusandi (lege enim Ilortensia mundinarum dies ob rusticorum couuinorium ex nefastis facti sunt fasti, Macrobio teste, lib. 1 Sarurn. pag. 9), si quid criminosae quaestionis in aliquem haherent, quam aliis diebus ipsi aliis curis distenti movere et prosequi non facile possent : quod quæstionum genus quanta cum reorum ignominia ob mundiiiarum frequentiam ageretur, oiniies intelligunt. Id autem infaiiii;e eos praecipue speelabat, qui ære alieno solvendo fuissent. Ili enim ante praetorem convicti, vel confessi, si triginta dierum, quos justos appellabant, spatio non solvissent, ante praetorem iterum vocati, ex duodecim tabula

D

230 TRACTATUS XXV. In Isaiam IV. Humanus circa impietatem Judaici populi delicit sermo, qui Dei patientiam sui obstinati cordis impatientia superavit; non enim leve crimen est (1) ejus, cum de eo ille queritur, qui mox eum poterat et punire. Sed quia (2) mors apud incredulos futurorum putatur pœnæ compendium, ac pene pro infecto habetur, quod non diffamatur; censuit eos coelo et terra testibus denotare, ut inexcusati facinoris competenti judicio subjacerent. Denique res impleta est Domini passione : coelum (3) in medio die perdidit diem, terra tremore nimio (4) firmitatem. Hinc æstimare licet, quid eis sit reservatum, quorum in causa funerei luctus pœnæ pertulit natura suppliCluim. TRACTATUS XXVI.

In Isaiam V.

Judaicum populum universum salutis suae (1) omisisse præsidium, divini carminis textus osteiidit. In quo eum non severitas apud omnes condemnat, fratres venerandi, sed pietas; neque enim potest de quoquam bene mereri, quem pater patientissimus et clementissimus abdicaverit, et quidem non accusa

rum L. iii, nervo, vel compedibus devincti tenebantur per dies sexaginta, quibus cum creditore pacisci poterant; et inter eos dies trinis nundinis continuis ad Prætorem in comitium producebantur, quantæque pecuniæ judicati essent, prædicabatur. Tertiis autem mundinis cupite poenas dabant, aut trans Tyberim peregre venum ibant, Gellio teste, lib. xx, cap. 10. II;ec ergo erat infamia, quae mundinandi verbo subjecta, ad omnein notam publicam traducta fuit : unde S. Zeno publicam objurgationem paulo ante appellavit. Nundinor autem passive suini poluisse suadet Capitolini exemplum, in Gordiano, cap. 24, ubi nundinatus pro divenditus passive legitur. Firmicus etiam, lib. vi, cap. 31, numdinare active scripsit. In mss. Urb. et Zen. est abest a vocibus deterius est. (5) Dei vox desideraiur in ms. Pomp., mss. Vatic. et Urb. scribunt Deo. Vox autem nostrum ab iisdem mss. Vatie;, no et Uiloinate abest. TrAct.XXIV.—(1) In mss.Spar. DeJudæis hic et sequems.in Isaiam tract. inscribuntur.Veneta editio non hos solum, sed et quintum de Isaia, et alios suis locis notandos eodem titulo cum ms. Zenon, exhibet. De Isaia in caeteris mss. Iil)ris vocatur. Utramque inscriptionem editio Ver. servavit. Nos in Isaiam scripsimus, cum in mss. alii ex his tractatibus de Isaia, alii Isaiæ, alii vero in Isaiam inscribantur : et hæc postrema lectio nobis m:igis arrisit ne hi tractatus de Isaiæ persona, perinde ac superiores de Abraham, Jacob, etc., habiti viderentur, qui in Isaiæ lextum sunt. Il;vc semel imonuisse sufficiat. (2) Ms. Pomp. exuperamte : Remensis autem codcx luxuriæ æstu, ante corruptum. (5) Qu iliscumque, abest a ms. Vaticano. TRACT. XXW. — (1) Vox ejus cur ab ed. Wer. et sequentibus fuerit exclusa, cum in omnibus, quos videre potuimus, mss. nec non in edit. Ven. legatur, latet : nisi forte ea superfluere visa est, quæ tamen clariorem certioremque sententiam reddit. (2) Vide in hanc rem adnotationem 4, in tract. 25. (3) Abest in particula a quatuor manuscriptis. (4) Ms. Pomp. repelit hoc loco perdidit firmitatem. 'I RAct. XXVI. — (1) In margine cod. Pomp. correctum amisisse. De voce porio carmen, quà lsaiæ lil)er innuitur, videsis adnot. 2 in tract. 23.

tiono, sed probatione convictum. Denique injuriæ A sibi, id est populi nostri , sua pro voluntate planta

[merged small][ocr errors]

1. Propheta, quod pro- veteri vinea, quæ a Domino in (2) Aegypto fuerat instituta, postulabat, ad tempus novellæ profecisse , inscriptio ipsa tituli psalmi (5) lecti declarat; sic enim se habet : In finem pro his, qui immutabuntur (Ps. lxxix, 4). Judaicus eteniin populus, qui prior vinea Domini dictus est, Iloruit quidem , sed infeliciter flore discusso nullos potuit fructus adferre (Is. v, 4, 6.). Denique pro fructibus spinas generavit, 232 pro uva labruscam. Ciijus abhorrens infelicitatem Dominus (ì) rei, aliam

(2) Respicit Zeno ad ea quæ sequuntur 1, 3 Is. : Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui ; Israel vero me mom coqnovit. Bovis autem et asini nominibus per allegoriam Gentes intelligi, nonnulli Patres prodidere. Vide inter caeteros S. Gaudentium, serm. x, p. 125.

Tn Act. XX\ II.— (;) In edit. Ven. erat : De psalmo Lxxix, et sane habitus fuit hic tract. occasione lectionis psalmi Lxxix, ut apparet ex prima perio lo : in quo quidem psalmo vineæ comparatio hoc tractatu explicata proponitur vers. 9 et seq. : Vineam de AEgypto transtwlisti, etc. [linc porro in elit. Ver. et seq. ' inscriptioni de psalmo Lxxix additus liic alius titulus, Comparatio vineæ, ex ms fortasse Zenoniano , qui hunc titulum tantum habet. I'r;eferendam tamen

duximus inscriptionem , quæ in omnibus præter Zo- C

noniarum imss. legitur De Isaia, qui sane propheta vineæ comparationem in Zenonis consilium vellementius urget ; unde pari titulo pr;enotatur cum in mss. tum in editis tractatus sequens, qui eidem comparationi vineæ insistit. (2) Psalmus lxxix, v. 9, Judaeos tanquam vineam de Ægypto terra sterili in tertile Pa!;estiii;e solum translatam prodit, ut Jud;eos de AEgyptiorum captivit te in Palæstinam traduclos sigiilicet. At S. Zeno titulum ejusdem psalmi hoc loco respiciens, Pro his, qui commutabuntur, intelligit novam Ecclesiam, quæ ex Gentibus pro Jud;eis collecta, Deo satori uberiores fructus dedit. Itaque veterem vimeam, quæ in Ægypto, id est in slerili plane solo, fuerat instituta , appellat Zeno Judaicum populum , de quo Isaias, cap. v, sub vineæ sterilis symbolo queritur ; movella autem vinea est Christianorum Ecclesia ex Gentibus collecta, ad quas Judæis ob imV$ derelictis, Evangelium et fides transiit. de h;ec expressius a Zenone explicata tractatu sequenti. (5) Legeh intur itaque etiam psalmi , nec solum canel)antur, de quo plura adnot. 5 in tract. 15, lib. i. Interius pro Domini (quæ vox deest a ms. Pomp.) in Tol. et Zen. Dei legitur. (4) Nisi quis scriptur,e error in rei nomine latet, eam conslructionem sane a:quiorem habere videtur, qua ad pronomen cujus refeiatur sic : Cujus rei infelicitatem abhorrens Domiuus, etc. (i) Surculus, pars est rami frondens, quæ ex virenti arbore abscinditur, ut terræ inseratur. Hinc Cicero, lib 11 de 0rat. n. 69, Da mihi ex ista arbore, quos seram surculos. Vide Columellam, lib. 1, c. 1 et 2. Certa autem esse debebat surculorum mensura, ut

[ocr errors]

vit, in quam omnis frucius propheticus deencurrit. Hic mihi rustico vestro beatissimi ignoscite agricultores, si quid vestræ solertiæ, vineæ in ratione reddenda, ignavia iiostra detraxerit. II. Igitur, ut optime saepe recolitis, (5) mensura servata amputatur in surculum, (6) palmes in scrobem dimittitur, ut animatus ibidem genitalis humor manente semper secum substantia nutriatur : auxiliare illi necessario jungitur lignum, cujus tutela defensus se se sustollat. At ubi adoleverit in vitem perfectam, ad (7) jugumque pervenerit; ejus omnes crines luxuriosi (8) falce tondentur, pura materia (9) tabulatis infertur, (10) nodis astringitur, ne a ligno, quo portatur, velcujusadminiculo, vel ducatuimuberes fructus longius 233 in vitata producitur, vi aliqua separetur. Tum solemniter plorans, clementer imbre suo rorat, conceptaque musti felicibus lacrymis fluenta denuntiat. Statim (11) oculis apertis folia radiata procedunt, quibus subjecti, ac se commen

liquet ex Palladio, lib. iii, niim. 9, ubi unius cubiti mensuram surculo, quem sarmentum vocat, constituit. (6) Surculi cum serebantur, vitiarium fiebat ex Columella, lib. iii , num. 4. Vitiarium autem erat vitium seminarium, ut explicat Palladius, lib. iii,nuum. 10. Porro qui ex surculis nascebantur ramuscnli , novelli palmites vocabantur, sive malleoli ex Columella, lib. iii, num. 6, qui a surculis ita praecisi, ut nihil veteris surculi haberent, ex vitiario transferel)antur in campos et in scrobem demittebantur. Wille Palladium, lib. iii , num. 10. Scrobs autem erat fovea, quæ vitium palmitibus recipiendis in terra parabatur. Adi Columellam, iv, 4, et vii , 5, et xl, 2. H , c, et quae subjiciemus, ad vocum a Zemone usurpatarum, nec non aul ipsius rei , quam paucis describit, intelligentiatn accuratius dicenda fuere. (7) Jugum in vinetis est pertica transversa , cui vites, cum ad certam mensuram excreverint, aHigantur, amputatisque superfluis ulterius progre ii non permittuntur. Vide Plinium, lib. xvii, 21, 22, et Coluumeliam, iib. iv, num. 17, qui num. 19 jtigi aititudinem et positionem definit. (8) Falce addidimus ex mss. Rem., Tol., Urb., Zenon. et Pomp., nec non ex edit. Ven., pro qua voce perperam in Vat. facile scriptum est. Winitoriæ autem falcis descriptioaem exhibet Columella, lib. iv, num. 25. Tomdentur correximus, pro eo quod tunduntur et in mss. et in editis legitur; falcis euim proprium est tondere, non tundere. Si;niliter tondentur scripsimus paulo post, num. 5, ubi falcis nomen omnes mss. et editi præferunt. Amanuenses hæc duo verba tondere et tundere facile confuderunt. Sic ex. gr. apud Wegetium in libris Artis Veterinariae tondeo pro tundo frequenter scribitur, uti animadvertit J5. Baptisia Morgagnius, epist. iv, Scriptoribus Rei rusticæ sul)jecta, § 4, el Matthæus Gesnerus, in Indice eorumdem Seriplorum. V. tunsa. (9) Tabulatum pensile horreum granario simile dicitur a Columella, lib. xii, num. 50. In hoc componebanlur res siccæ, ut [i umenta , fenum , frondes, paleæ, etc., ex eodem lib. i, num. 6. (10) De vite , non de materia e vitibus excissa hic seimò est, eaque nolis aslringebatur auriliaribus lignis paulo anie appellatis, de quo plura videsis apud laudalum Columellam, lib. iv, num. 26, ubi de adminiculandæ jugandæque vineæ cura disserit. (11) Vitibus oculos, qui et gemmæ appellantur, tribuunt Itei rusticæ auctores. Vide Columellam, lib. iii, num. 18, et lib. iv, num. 24. Adridunt scripsimus res, pluviæ, ventique exercendo provehunt, ad maturitatemque perducunt. At ubi vindemiæ venerit tempus, decore dissipato passim uva detrahitur, in (12) torcularique operariorum pedibus subjecta calcatur, (13) prelo premitur, duabusque tabulis vehementer urgetur, donec omnis dulcedo medullitus exigatur. Sicque pretiosum fluentum a suis calcatoribus et bibitur, et patrisfamilias cellis vinariis infertur, ut melius veterascendo reddatur. III. Quantum spiritaliter mediocritas nostra conjicere potest, computatus ad mensuram palmes Competens intelligitur, (14) legitimo examinis numero examinatus. Scrobem fontem sacrum debemuis accipere, qui vero sacramento homines suscipit mor— tuos, et inspiratos aqua coelesti mox efficit vivos. Lignum auxiliare, quo tenditur, vel portatur, crucis est dominicæ signum, sine quo vivere, immortalitatemque apprehendere in toto non potest Christianus. Quod tabulatis infertur,coelestis viæ vitæque altitudo

dantes sequaces fructus adridunt, quos solis ardo- A monstratur. 234 (15) Ligaturis adstringitur, cum

ex plerisque codicibus ac praesertim Remens. pro arrident : rido autem ridis, non miniis quam rideo, Latine dicitur; unde Lucretius, lib. i, vers. 22 :

Diffuso lumine ridit.

(12) Torcular non unicum erat instrumentum, ut plures credidere, sed locus recipiendis uvis destinatus, in quo plura erant instrumenta et vasa, quæ mnsto exprimendo inserviebant. Vide Catonem, de Re rust. cap. 12. In torcmlari erat calcatorium a Palladio memoratum, lib. 1, c. 18, in quo uva operariorum pedibus calcabatur. (15) In torculari prelum quoqne erat ex Catone loco laudato. Hinc Cyprianus, epist. Lxiii, ad C;ecilium in torculari prêter peduiii calcationem, quam vocat, preli quoque pressuram factam commemorat, ac præterea haec habet : In torculari aqua est, quæ pedibus calcatur, vel prelo exprimitur. Prela au'em trabes sunt, quibus uva jam calcata premitur, induit Servius, in vers. 242' !ib. ii Georgicor. Virgilii. Siimiliter Varro, lib. f, c. 54 : Quæ calcatae uvæ erunt, earum scopi cum folliculis subjiciendi sub prelum. Hujus preli formam exhibet Cato, c. 17, et hinc intelligitur, cur S. Zeno panlo post preli pondus memoret, quod tota premendi vis a trabis pondere penderet, nec ea tuim esset preli forma, quæ nostris temporibus obtinet. Inferius mss. Rem., Pomp., Zen. cum edit. Weil. veterescendo pro veterascendo. - * (14) Legitimus, quem heic S. Zeno vocat, examinis numerus, sunt séptem illa scrutinia, quibus competentes probationibus instituebantur, antequam ad

renuntians sæculo, (16) sponsione facta spiritaliter sacris interrogationibus obligatur. Luxuriosi crines falce tondentur, id est omnia omnino peccata baptismate, Spiritusque sancti vigore amputantur. Plorat feliciter vitis purgata materia ; de homine loto felicius manant doctrinae(17) coelestis divina fluenta, ruptis oculis, id est spiritaliter patefactis. Pra'cedentibus foliis fructus (18) sequela sese commendat. Similiter Christianus, mouitis divinis præcinentibus obsecundando, in quibus æternæ fructus est vitae, et defenditur pariter, et nutritur. Ad jugum pervenit, cum (19) praerogata omni facultate pauperibus, crucem suam portans, consummata omni justitia, expeditior sequitur Christum. Wi tempestatis, solis, atque imbris ad maturitatem cogitur; et justus tentationibus crebris, magnis, ac variis perducitur ad coronam. At ubi vindemiæ venerit tempus, id est (20) persecutionis dies, passim uvæ diripiuntur, id est inconsiderate sanctis omnibus violenta infer

mibus, Tertullian. I. de Patientia cap. 5 , et Lactantium, lib. vui, cap. 5, Divin. Inst., et de 0pific. l)ei cap. 4. (19) Prærogo sumitur pro ante consero, ante impendo, ut liquet ex Codice, l. x, tit. iii, l. 40, ubi legitur : Quascumque pro his expensas civitas prærogaverit. Vide etiam Ulpianum, I). l. xix, t. ii, L. xix, (;. (20) Si hoc loco S. Zeno aliquam sui quoque aevi persecutionem indicare voluit, et non præteritas solum ; illam significare potuit sub Constantio Arianorum patrono adversus catholicos excitatam, de qua haec Lucifer Calaritanus, in libro Moriendum esse pro Dei Filio, tom. iv Biblioth. PP. pag. 242 : Mactasti quam plurimos in Alexandria, laniasti certos in toto orbe, dispersisti resistentes tibi variis in locis, sed tamen omnes, quod tu audire minime vis, martyres sunt : illos omnes beatissimos tuo mactatos gladio in paradiso esse qui credimus, etc. Et Hilarius huc respiciens, initio libri adversus eumdem imperatorem

editi, p. 561 : Clament pastores, quia mercenarii fu

gerumt. Ponamus animas pro ovibus, quia fures introierunt, et leo sæviens circuit. Ad martyrium per has voces e reamus, quia angelus Satanae se transfiguravit in angelum lucis, etc. Vide dissert. 1, c. 2, § 8, ubi praeter alias aliquot insignem illam, quam Valens acerbius commovit, diutiusque prosecutus est, persecutionem considerandam subjecimus, in quam præsertim heic Zeno oculos intendere potuit. Cum hoc quidem similiter plane loquens memoratus Hilarius, in ps. cxviii, litt. 15, n. 5, pag. 571, tom. I, edit. Verom., hæc de, marlyribus tamquam præsentibus

baplisma reciperentur. Wille Martene de Antiquis D prodidit : Scit enim esse Dominus plures tum incon

Ecclesiæ ritibus part. 1, lib. 1, c. 11, art. 11. Ms. Zen. examinatur jro examinatus. (15) t.igaturami habet etiam Palladius, lib. 1, n. 6, et lib. iii, num. 15. (10) Non mera cæremonia, sed solemne sacramentum, id est jusjurandum, semper habitæ sunt sponsiones illae, quibus baptizandi Sacerdote interrogante renuntiare se saeculo profitebantur, ut ex hoc Zenonis aliisque aliorum Patrum testimoniis liquet. Hinc autem colligas sacramenti hujus formulam per sacerdotum interrogationes et baptizandoruin responsiones vel tum elatam fuisse, ut nosti is etiam temporibtis fieri mos est, quod ex Cyrilli etiam Catechesibus demonstrari facile potest.

(17) Mss. Vat. et Urb. inserunt spiritaliter cor

lesiis. (18) Sequela apud Scævolam, D. l. 95, de solutio

sulti amoris, ut cum persistere in martyrii gloria filios suos videant, ut tempori cedamt, rogent ; ut sententiam mutent, precentur ; et impiæ pietatis erga eos utantur affectu : cum amus mater et pater senex miserabiles canos filio in ipso martyrii certamine cum invidia praedurae voluntatis ejus ostendat : hinc et uxor adsit filiorum ambitiosa comitatu, oret ut potius sibi illisque vivat : hinc fratres et sorores blandis nominum suorum familiaritatibus deprecentur : ipsa queque amima ille. cebris jam pridem capta vivendi, tacitis quibusdam consiliis ad commiventiam deflectendæ voluntatis irrepat. Hoc igitur in tempore odisse nos patrem, matrem, uxorem, filios, fratres, sorores, et ipsam quoque animam Dominus præcepit. Quæ si quis ad martyres præteriti temporis proprie velit perlinere, is multo iminus dubitabit, quin eodem tempore S. Zeno de præteritis martyribus hæc et similia alibi loquatur.

« ElőzőTovább »