Oldalképek
PDF

tur(2), sed nec continentia relicta repellitur. Ad cujus A dimentis jubenti ac deposcenti Deo innocens mar

fidem, charissimi, auctorem habemus sanctum videlicel Abraham, qui filium quondam Isaac habuit. Simplex quidem vocabulum, sed multiplex pronunliatio. Hic naumque, charissimi, desperatus parenti|)iis, sed Deo promittente susceptus , in transactæ ;rialis et generantis genitalis (5) flore concipitur: non tam ex parentibus, quam divina (4) præceptioue 179 fueruit procreari, alque in ultimis vitæ curriculis Saræ uleruum filius (5) aperuil primo vocabulo , cui jam avie reverentiam senectus verecunda detulerat. Sub hac igitur, charissimi , (6) desperatione nativitatis et admiratione progenitus, in primis iufautiæ ru

manus nobis haud inferendas praestituerimus, nisi ubi et apertus sit error, vel emendatio satis obvia videatur; unum hoc reliquam est, ut indicemus in notis difficultates, et quae opportuniora jiidjrabuntur, suggeramus : relinquentes aliis, qui vel feliciori utuntur ingenio, vel meliores aliquando codices sortientur , geiiuinam lectionem Zenoni reddere , qu;e in textum iule traducatur. Itaque primo ex particula enim aceWalus videtur hic sermo, ita ut de virginitatis lauüibus nonnulla pr;ecesserint. Imiuo de Marie virginitate Christique ortu auctorem quedam præfatum satis credibile est: unde miram Isaac nativitatem ex parentibus senio confectis ad nativitatem Chrisli ex Virgijje plane mirificam tamquam ad propositum sibi argumentuin n. 4 transfert. (2) Placuit præcepto, ex mss. Tol. et Pomp. scribere pro eo, quod in aliis præcepta legitur. Euiinvefo præcèpta virginitas dici non potuit, cujus servandæ nullum umquam præceptum in Veteri Testamento » immo nec iî Nov) datum est, ex illo Pauli I Cor. vii, De virginibus præceptum Domini non habe9. Igitur præcepto nullo provocata virginitas potuit affirima!i , quod ex lectioné, quam secuti suimus, commode intelligitur. At fortassis præcepta pro ante cupta yirginitas dicta est, el forte sententia refertur ad Mariæ virginitatem (de qua in iis, quæ desunt, forsan sermo fuerat) quae conjúgali contifienti;e prælata a Deo fuit, ita laiiien ut licet Verbum ex Virgine nasci decreverit, continentiam nihilomiiius conjugalem , quain in Alraham et Sara remuneratus est, non repulerit. Paulo post scribere placuit filium quondam pro filium quidemi, cum præsertim particula quidem mox repeiatur. Similitér significatio pro promuntiatio placeret scribere, si qui códices suffragarentur , aut vulgata scriptio non multum distaret; . (5) Flore omnes mss. et editi; fluore mallet Sparaverius, neque enim credibile pulat S. antistilem voluisse effetaiù ætatem et sicca geniialia florescentium prærogativa censere. Sed forte flvreum selii tribuit éx divino miraculo , quo Abraham licet senex filium, periiule ac juvenis in flore esset, genuit. Alii languóre fortasse iiialini, vel aliquid simile. At nihil sinè evidenti necessitate immiitandum fuit. Subinde s(ripsiimus concipitur pro consumitur , ut sententia p0stulat. - - (4) Præceptione in editis et mss. At cum heic apérie spectêtur repromissio illa a Paulo memorata ad Gal. iv, 25, ul)i Isaac ab Abraliam sus, eptus traditur de libera conjuge per repromissionem , quae scilicet eidem Abrahæ a Deo facta fuit Gen. xvn, 19, promissione pro præceptione scribendum videtur. At sicut pra cipio pro monere, docere, et indicare quandoque sumitur; ita forte et præceptio heic pro Dei Ę accipi potuit, quatenus per illam Abraam de futura prole præmonitus fuit, ipsique latum insuper in ea jræceptum , quo omnem masculum circumcidenduiim Deus imperavit. Ilaque hoc loco cum apertus error non sit, nihil attigimus. Adde quod paulo infra divinar ordinationis propaqo Isaac appel

[ocr errors][ocr errors][ocr errors]

tyr offertur, immaculata hostio, nec victima (7) imparata : qui testis divini iiuoris ad fidem a I)omino poscitur , a parente perducitur: sed hostia non sanguinis, sed salutis. Ad hanc igitur gloriam tardi partus ubertas et fecunditas desperata proferuur. II. Uxor Abrah;e Iefus nescia, cum visceribus, frigente senio, nec sperare sobolem posset, nec portare confideret, matris suscepit officia , quæ (8) uxoris jam imuuera nesciebat. Atque eo tempore partus profertur , quo calor genitalia jam relinquebat. Mira prorsus, charissimi , nec speranda sæculis post fuluris divinæ ordinationis 180 propago (9) formalur: ad

latur, dicitur. (ö) Legebat,r aperto primo vocabulo. At hoc cum per se stare uon posset , cum vox filius nullo verbo regeretur , prin10 cogitaviinus legentium aperire, vel aperuit matris vocabulo; nascente* enim Isaâc, apértus est Sarae uterus , vocarique cœpit mater , cui jam aviæ reverentiam senectus veneranda detulerút. Siiiiliter quidem num. 2 , haec duo mater et avia opponunttir : Cujus ætas aviam testaretur, matrem partus ornavit. Sed libera nimium haec emenlatio viça est. Itaque retento primo vocabulo , quod intelligi haud moleste potest , quatenus Sarae uterus apertus est ex I rima ipsius voce quam in Isaac gignéndo. pronuntiavit: Risum fecit mihi Dominus ; Solam vocêìm aperto in aperuit immutaiidum censuimus, ut verbum essel ,,quod filius regeret. Paulo ante pro ea intimis, quod in mss. et editis legebatur, córevimus cuni Sparaverio in ultimis. Inferius aiitem reverentia pro reverentiam mss. Pomp. et Zen. perperam scribiint. (6) Erat in editis, et in mss. iiem legitur sperationis nativitate. Sparaverius apertum heic errorem aliquein subodoratus , sperata nativitate mallet legere. At desperata nativitate, vel melius desperatione mativitatis. scribendum censuimus , cum semper in iis, quae Zeno subjicit, non sperata, sed desperata hæc I'roles, ac proinde nativitas ipsa prodatiir : Ncc sperure sobolem posset; et infra : Ea desperatione felicior putabatur. Similiter fecunditas desperata, etc. Ilinc nog t'm Sparaveri correctjone, quam vu'gata sperationis scriptura explosis ( cum praesertiiiì sperátio Latine apud probatos scriptores fiobis hacteiius invenire non licuerit), desperatione nativitatis non mimis temere inserium judicabilur. (7) Nec victima imparata scripsimus pro eo, quod legebatur nec victima imparatus; id eniiii præter syiitaxim constructionemqüe Latinam Zenonianus etiám stylus postulare videtur , ut hinc immaculata, hinc imparata respondeant. (8) Legebatur in editis et aliquot mss. u.rò ia motnera: at magis adrisit lectio mss. Basilic;e Vatican;e, Ut b. et l'omp. Ex Zenoniano scribendi genere uroris munera cuin vocibus matris officia antecedenti coinmate positis concinunt. Spalaverius scribere mallet muliebria omiserat pro uxoria munera mesciebat , cum muliebria Saræ desijsse tradantur Genes. xviii, 1 1. At ibidem, v. 12, etiam traditur, Sara de concipien{!o filio commonita dixisse : Postquam consenù, et Dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? quæ satis indicant , inter Abrahaim et Saram jamliu er ætatem intermissum conjugalem usum , de quo eno locutus videtur, cum uxoris jam munera Sar', iu nescientem affirinat. Similiter fact. 7 hujus lil)ri n. 2, munus conjugale eodem sensu accepit. (9) Sparayerii emendationem recepimiis, quae sententiam nihil immutat , at solum concini, iòrem ac Zenonianam reddit: legebatur autem formata. Paulo ante nec speranda (pro et speranda) sæculis post futuris divinæ ordinationis propago scribendum censuimus,

ubi ordinatio pro eo est, quod heic præceptio

principium ætas peracta revocatur : accingitur de A securitas: quicum hostiam 181(15)non videret, cujus

sterilitate fecunditas, ut impleretur , quod scriptum est per Prophetam : (10) Exsulta, sterilis, quæ non pariebas; erumpe et clama, quæ non parturis : quoniam multi filii desertæ (Is. Liv, 1). Ecce enim, charissimi, in Sara attractis ætate nervis, et deficiente sanguinis succo, arescentibus venis, dura cum visceribus cutis, deformis ac luridus pallor jam pene vultus perdit humanos, nec ullus in membris voluptati motus. Nihil in substantia resederat corporis ; sed nihil tamen in utero negabatur infanti : et cujus ætas aviam testaretur , matrem partus ornavit , cum sub incerto amfectionis vocabulo (11) pietas nutaret, et cum filium proferret uterus , nepotem senectus optaret. Ita denique dissensione temporis et naturæ contra opinio

loco electus fuerat, requireljat. Sed traduntur teneræ adhuc vinculis manus : et ne quid minus ab hostia videretur, pedem ligatura distringit, ne incitata victima displiceret. Cesset itaque hie , charissimi, impietatis abominanda suspicio. Abraham Dominum filio, sacerdotem prætulit patri: nec pium se credidit, nisi probasset fidelem. Denique, charissimi, intrepidus ad ministerium immolationis (14) armatur; rimatur ad ictum vulneris securus animus, sed securior manus; elatus (15) ad immolandum gladius libratur; nec puerum mors vicina contristat, ne trepidatio fidem prodat infirmam. Sub hac denique immolantis, (16) immolandique constantia absolvi meruit, dum humanum ex se deponit timorem ; et quantum

nem nato Angelus Isaac nomen imposuit : ut firma- B ad fidem pertinet , pater promissa complevit, Domi

[blocks in formation]

cum in senili ætate propago, qualis Isaac fuit, spem omnem excedat , et admiratio exoriatur ob rem , de qua spes nulla est, non autem ob rem, quam sperare iterum liceat. Divinæ ordinationis propago vocatur Isaac, qui, ut dicitur paulo ante, divina præceptione meruit procreari. (10) Mss. Val. et Bas. Vat. , exsultat sterilis , quæ non pariebat. Pariebat item habet codices Tol. et Zen. Porro Tolentinas deserunt te pro desertæ. (11) Ms. Item., pietate mutare,Vat., Uib. et Basilicæ Vat. pietatem mutare. (12) Mss. Rein. et Urb., placiturus. (13) Mss Rem. pervidet. Edit. Veneta et ms. Pomp., prævidet : alii codices cum edit. Weronensi providet, ms. Basilicæ Vat. excepto, in quo legitur provideret. At cum indicentur illa Gen. xxii, 7, ubi 1saac securus, holocausti victimam non videus, illam a Patre requirebat; scribendum credidimus non videt, seu potius non videret. Post pauca mss. Rem., Urb., Zenôn., Basilicæ Vat. et edit. Ven. electa pro electus. (14) Mss.Tol. Basilica Vat. et Pomp, amatus libratur, quod po-tremum etiam in inss. Urb., Zen. et edit.Ven. (15) Mss. Rem.eiVal. ad immolatum gladius rimatur. Mss. [autem Basilicæ Vat., Urb., Pomp. et Zenon, ad immolandum qladius rimatur. Ita in Tol. bis libratur, in Rem. et Vat. bis ri matur. Comiiiode vulgatam lectionem retiuuiimus, ut primo loco scriberetur rimatur, ubi de animi investigatione sermo est; secundo àulem loco, ubi de gladio fit serimo , libratur, quod gladio magis convenit, legeretur. Solum in editis in pro ad seriptum erat. (16) Elit. Veneta immolatique, uti immolatum, mss. Rem. et Vat. paulo ante scripsere. (17) Verecundam accipi pro veneranda ex Walesii adnolátionibusin lib. xiv Aiiiiani Marcellini, c. 6, probat Sparaverius, ubi tria ejusdem Ammiani loca in camdém sententiam proferuntur. Verecundia sane

[ocr errors]

nus parricidium probata voluntate prohibuit. IV. Ad hujus ergo personam Christi refertur (17) verecunda nativitas, sed virginalis uteri aula sccrc . tior: divini sermonis arte (18) formatum, in se tabescentis corporis vulva portavit.Sed (19)in 182 coelesti prole, non semine progenitum , certissimum Dominum impia Judæorum exarsere consilia : quem tacentem, tamquam vbnoxium, et pro ipsorumr tantummodo cæcitate moerentem , ut Isaac non periturum ad aram, ita ad crucem Christum sublimandum nefarii perduxerunt. Sed quia nescit æternitas mori, (20) revixit Dominus post sepulcrum, et ad Jud;eos

pro reverentia et obsequio legitur apud Liv. i, 1, 5, c. apud Plin. vii, 50. (18) For natum pro formata edidimus ex ms. Basilicæ Vaticanae, ut ad Christi corpus referatur; secus enim quid vulva corporis in se tabescentis portaverit. non occurrit. (19) Recte Sparaverius antiquos libros desideravit, quibus lux: tissima et contaminatissima hujus traclalus loca restitueret. Nos hic , ubi mendum insigne apparet, etsi pluribus, quam ille, codicibus usi sumus, iisdemque satis antiquis, nihil tamen profeciinus : id enim solum ex mss. Rem. Tol. et Vat. haurire potuimus, ut semina pro non semine, et conscientia pro consilia (quod pariter est in mss. I3asilicæ Vat. et Urb.) legeremus : ulrumque autem perperam, ut ex contextu liquet. Cod. Basilicæ Vat. femina pro non semine, ibique cum mss. Vatic. eu Tol. caelesti prole sine præpositione in, sed modico vel nullo suffragio. Quid itaque? Ulcus monstrasse satis sit : medicinam alii feliciores praebeanl. I inuerim vero hic locus, ut sensus aliquem reddat, sic consiruendiis videtur. Sed impia consilia Judæoru in exarsere in Dominum certissimum , progenitum coe!esti prole, id est virtute coelesti, non semine; proles eu mium pro virtute ipsa generativa vulgo acceptum ex Ar. , , ,bio colligi potesi, lib. vii. Ilic certe Auctoris seiisus apparet; et forte scribere præstaret : Sed caelesti prole , non semine progenitum , certissimum in Dominum impia, etc., vel im coelest, m prolem, non se •mine (aut e femina) progenitam. sed certissimum, et c. (20) Erat in editis, aut Dominus post sepulcru in. It-im et in mss. excepto Basilic;e Vat. qui voce um Dominus prætermittit. Ilic subaudit Sparaveri us nescit mori , quibus indicetur, Christum neque ut Deum æternum, neque ut hominem Deo uiii tuum , qui ut moreretur quidem maius est, potuisse ita , • p primi a morte, ut dim post sepulcrum mortuus jac- ret : uiide iuortis victor et immortalis tertia die in

LlBEIt II. TRACTATUS XII.

[ocr errors]

remansit sola damnatæ voluntatis invidia, (21) quia A sibi a Deo exilium, ut cognationem suam simul di.

Domidum nec agnoscere vo!uerunt, et sola crediderunt cogitatione puniri. (22) qucm nefarium fuerat etiam tardius adorari. Ad cujus immanis ausi saevitiam metuenda elementorum forma mutatur, et Dei injuriam prius prodit natura , quam intelligat. populus Judæorum. Ab (23) auctore itaque cœpit furoris horror. Accingiiur 183 turba feralis, el ad invisihilem suspensum gladiorum mucro (24) convertitur. Nec iude, ut dixi, sceleris sui (25) crudelitas fructum sortita est.: quia sicut in lsaac aliud offertur, et aliud iinmolatur; ita et in passione Christi, quod per Adam deliquerat, per Christum liberatur.

TRACTATUS XII. De Abraham. lII.

I. Abraliam, ut pater esset multarum gentium , hic (1) justitiam non didicit, scd (2) genuit. Non illum accessus infccerat urbium. (5) Non habuit legem, cujus conversatio lex fuit. Audit imperatum

viiam rediit. At suspensæ adhuc particulæ sed quia, quibus ut respondens verbum aliquod subjiceretur, pro aut scripsimus revixit, quod et res ipsa sensusque postulant, et Zenonis sententiam exprimit, ac probe perficit. Ad seu apud Judæos porro remansisse dicitur sola damnatæ voluntatis invidia , propterea qu^d rei sunt ejus perfidæ voluntatis, qua illi , licet incassum, invidiæ causa aeternam mortem inferre conati sunt, nec ex ejusdem resurreclione saltem quidpiam profecere.

(21) Ms. Vat., qui Dominum. Paulo post pro cogitatione scribendum videtur crucifiacione , neque enim sola cogitatione, sed crucificione Christum puniendum Jud;ei crediderunt : nisi sola cogitatione auctor dixit pro sola opinione, quod Christus non re , nec probationibus, quas nullas Judæi apud Pilatum convincentes attulere, sed ex sola ipsorum mente reus esset, ac per crucifixionem jure punitus crederetur juxta illiid Isaiæ liii, 4 : Putavimus eum quasi leprosum et percussum a Deo et humiliatnm.

(22) Ms. Rem., quin nefarium fuerat : cui similis est lectio cod. Basilicae Wai. in quo pro quin littera q intersecta scripta fuit : quin item legitur in codice Urbinate. Pro quin unius litteræ mutatione scribenliim quem sensus suasit. lm inss. Tol. et Vat. qui, in aliis mss. et editis cum nefarium fuerit. Dein adorare pro adorari emendavimus, nisi suspicio esset, Zenonem adorari passive voluisse scribere, ut τὸ pumri contraponeret.

(23) Judam intelligit Sparaverius, quem quidem

[ocr errors]

B

C.

misisset, 184 et terram. Et tunc Abraham respiciens oculis vidit tres, cucurrit, adorat prostratus in faciem , offert hostiam. Refrigerate vos, inquit, sub ista arbore magna (Gen. xviii, 4). Similaginem con. spergit, vitulum laniat. Post hæc promitlitur ei do legitimo matrimonio filius de fide, non de ætate. (4) Concipit Sara : portat sine labore uteri sarcinam, quæ inambulare non poterat : tunc discit mater esse, cum desinit. Marcidæ mammæ laclis ubertatem os. tendunt, et de jejuna ætate puer robustior saginatur. Niliil difficile et fidei, quæ tantum habet, quanlum credit.

ll. Igitur Isaac unicus filius, spes populorum et gentium, origo tot (5) regum , cari genitoris amplexibus inhærebat. Strinxerat in se patris pietatem, quod unicus, quod sero, quod promissus, quod sola unica spes totius præteritæ sterilitatis damna sarciret. Inventa est cau-a, ubi Abraliæ fides tentatione fortior militaret. Carissimi membra, quæ os

bit sententia. lnvisibilis autem suspensus, scilicet a cruce, dicitur Christus, quod Judàeis diviuitas ejusdem esset invisibilis, quippe quam in eo haud ésse credebant. Pro gladiorum legendum videuir labiorum, $'; non gladiis, sed lingua usi sunt Judæi, ui hristum cruci jam affixum lerirent. (25) Ms. Iten1. credulitas. Tn Act. Xll.--(!) Justitiam hic Auctor appellat fidem. quæ,utsimiliteraittract. 1, lib.i,n. 5, credërenondudicit, sed præsumpsit; quæque ab Apostolo ad Itom. iv, justitia fidei v9catur, propterea quod, ut idem ait. reputata est Abrahæ fides ad justitium : ubi notai Ambrosius lib. 1 de Abraham cap. 5, num. 21 : Ide, reputatum est illi ad justitiam, quia rationem non quæsivit, sed promptissima fide credidit : et S. Zeno tfact. 2 lib. 1, num, 2: Credidit Abraham Deo, et reputgtum est illi ad justitiam : qui ideo justus, quia fidelis ; justus enim ex fide vivit: ideo fidelis, quia 'credidit Deo. (2) Justitiam, seu fidem geuuisse Abraham dicitur, sive quod ipse ob fidem ejusmodi exstitit (ut locô laudato ait Paulus) pater omnium credentium ; quippe qui fidem primus concepit, quae ex ipso in oiiiiies credentes derivata quodam modo est; uude sub finem hujus traciatus : Per fidem filii Abrahae fucti sumus ( qua super re videre potes adnot. 34 in tract. 1 lib. 1 ), sive potius in eam sententiam, qua Auctor fidem non commodari ab alio, qui doceat, §ed ex voluntate nasci prodidit eodem tract. M lib. i, num. 1, et significaretur Abraham non didicisse ab hominibus per rationes fidein, sed genuisse illam ex sua voluntate, qua divinæ auctoritáti sine argumen

[ocr errors]

melior, si quidem referatur ad Christum, et aliqua in sequentibus mutentur, quibus contra ChristumJudæos furorem exercuisse explicetur. Ilnc quidem pertinent quæ subjiciuntur: Accingitur turba feralis, etc., qu:e alias extra locum essent posita. De Juda autem nulla hic mentio esse potest, cum ea describantur, quæ crucifixionem Christi mox consecuta sunl; Jiulas vero jain (liu laqueo suspensus obiisset. Forte cum naturæ signa Domini crucifixionem comitantia antecedenti periodo Zeno iunuerit : Ab auctore lucis cæpit, etc., scribendum est, ut primum praecipuumque siguum solis, qui auctor est lucis; obscurati significetur. At codicibus nihil suffraganubus, corrupium, informem, niutilumve locum indicasse satis sit. (23) Legebatur connectitur. Emendatioiiem probaPATRol. XI.

[ocr errors]

triarcha credulitatem S. Episcopus sæpe commenJat. Vide adnot. 6 in laulatum tractatum.

(3) Non habuit legem supplevimus e mss. Porro conversatio ejus, qui mon habuit legem, lex fuisse digitur, id circo qu0d sine scripta lege, quam nullam habuit, ipse sibi ( ut ex conversutióne, seu vitae comsuetudine et moribus ejus liquet) lex fuit, ut de Gentibus Paulus loquitur.

(4) Mss. Pomp., Tol., Zen., concepit : et postea pro inambulare, quod mss. Pomp., Toi. et Zeh. habent , editi jam ambulare. Dein uteri sarcinam Arnobius lib. iii , pag. 106 , intestinuin pondus similiter w0C;\l.

(5) Scripsimus regum pro rerum, quod ex Isaac plures reges originem duxerinl : id eiiiim sententi;c magis congruit.

[ocr errors]

occidere. Quid faceret pietas? Præceptum differri non potest. (6) Præstiteras, mater, cum sterilis esses; ad gladium nascitur puer. Talem casum nemo doluit, nisi, quæ genuerat, mater. Nemo (7) plangit vivas exsequias, et innocentis hominis obsequium nemo ante fletibus rigat; ne pater dubitasse videretur, si flesset. Devotus sic (8) stricto vultu puerum ducit ad aram : exprimit gladium 185 (9) medium, pectus fidei militabat: non pallescit vultus, non contremuit manus. Quærit puer, ubi sit victima : (10) quæ mox, ita ne percuteretur tenera ætas, offendit; quo nec pater ferire posset, quia nec Dominus humanum sanguinem postularet. Religiosus carnifex slringit gladium. Patris erat, quod levavit:

culis premere consueverat, armatus gladio jubetur A

136 TltACTATUS XIII. De Somnio Jacob.

l. Were, fratres carissimi , cor ejus non dormit, qui (1) hujus somnium secretaque cognoscit (Gen. xxviii) : prophetia etenim semper figuris variantibus loquitur; sed res una in omnibus invenitur. Igitur Jacob habet imaginem Christi ; sed et lapis ipse, quem ad caput suum posuisse cognoscitur (Act. iv , 11) : quoniam caput viri Christus (Ephes. ii, 20), (2) qui aliquotiens lapis est nuncupatus. Scala autem duo testamenta significat, quæ et evangelicis intexta præceptis, credentes homines voluntatemque Dei facientes quasi per quosdam observantiæ gradus in coelum levare (3) consueverunt.

Dei fuit, quod pepercit. Nec qui feriebatur, timuit : B Hanc in Apocalypsi Joannes bis acutum gladium cum

nec qui feriebat, expavit. Sacrificium Domini non dimittitur, sed mutatur. Melius servavit filium, dum non pepercit : sola enim fides (11) deambulat inter gladios tuta, inter esurientes feras amica, in ignibus frigida, (12) sola fides præferenda. Hac (15) nos, qui per fidem filii Abrahæ facti sumus, in ipsius gremium pervenire credamus.

(6) Praestiteras, id est meliori conditione utebaris, et `præstantiori in statu eras; quibus simile est illud Cicéronis ad Attic. xiv, 9: Mori millies præstat quam hæc pati. - -

(7) Haec spectant planctus, qui exsequiarum pompam de more comitantes, tamquam pium vivorum èrga defunctos obsequium habebantur; cujus impris imaginem, ne Κ';' invenies lib. 1, tract.5, num. 4, et tract. 16, num. o. Fxsequias autem vivas Zéno appellat, quæ Isaac vivum tamquam homi

mem morti addictum comitari debebant ad supplicium. C

paulo post praepositio ante in ms. Tol. desideratur. (s) Sicco, vei soluto vultu Sparaverio magis placereí, et recte quidem. Melius forte siccato. At sic stricto, seu potius districio vultu pro sevcro,. non soluto, vel intrepido scriptum yidetur, ut exprimatur qiiod additur paulo post ; Non , pallescit yultus. Mox' legebatur, reprimit gladium. At reprimit cum renitenüs sit, in Abraham non cadit; ac idcirco exigua mutatione correximus exprimit ; nam ea primo jro attollo et elevo usurpatum inyenies apud Caesafem lib. vii de Bello Gallico c. 22: Nostrarum turrium altitudinem, quantum has quotidianus agger expresserat, etc. Vide etiam Vitruvium lib. yiii, c; 7. (9) superiori in libro tract. 6, num. 5, de, eodem hoê sacrificio Abrahæ cum esset sermo, medius, ait Zeno, stupet gladius nullo impedinuento suspensus : ubi médius dicitur, inter patrem et filium medius. (10) Edit. Ver. in margine nolat quem, quæ lectio ; mulo licet collice suffulta, idcirco posita fuit, quod

uno (4) capulo nuncupavit, quem ex ore Domini prodire (5) descripsit (Apoc. i, 16). Gladius enim Spiritus sanctus est, unum capulum habens, id est unam substantiam , virtutem , deitatem, majestatem voluntatemque Patris et Filii; (6) contestans duas acies, id est duo testamenta gerens; quorum regalibus monitis et creduli devotique servantur, et incre

percuteretur. Difficultatem facessunt Sparaverio etiam }); sequuntur: quod nec pater ferire posset, quia nec ominus, etc. in quibus quo pro quod scribendum pariter duxit, ut sententia sit, offendisse sponle viclimam, quo, seu, ut Abraham nec pater, id est sine parricidio, ferire posset. Sed nimis dura interprelatio. Retiuuimus quo; et posset pro liceret signifiéat, ideo patri non licuisse ferire, quia nec Dominiis, etc. (11) Mss. Pomp. et Zen., deambulabat. (42) Post voces sola fides præferenda editores Veronenses inseruerunt operibus ornata qualis fuit Abrahæ : de qua additione satis diximus dissert. 2, cap. 6. (15) Mss. Rem., Vat., Urb., nobis, male. Edit., Ven. mos hoc loco scribit, ut in aliis codicibus legitur, et nos iterum ponit ante vocem credamus, ut in mss. Tol., Vat. et Urb.

TRACT. XllI. — (I) Hujus id est Jacob : undepalam est, yel praecessisse lectionem ejus capitis Geneseos, ubi Jacob somiiium describitur, vel sermonem essé acephalum, ita ut aliqua Jacob mentio præcesserit. Primum tamen magis placet, cum satis equum exor dium huic tractatui præfixum appareat.

(2) Sic ex. ms. Pomp. quod magis arridet,.quam quia, quod alibi legitur.

(5) Mss. Rem. et Pomp. consuerunt. Similiter Propertius lib. I eleg. 7, cönsuemus pro consuevimus scripsi!. Pronomen vero hanc, quod $equitur, scalam ante aliquanto memoratam innüit.

(4) Edit. Wem. captulo; cæter;e capulo; Mss. autem

incerta haberetur 'hujus loci sententia secundum D capitulo, quod retiiiuissemus, si quo exemplo probari duli desertoresque puniuntur. Hanc Isaias in modum A scribunt. (9) Quæ sine se utilia esse non possnnt :

vulgatam scripturam, quæ item in mss. effertur sic? quæ mox ita ne percuteret, tenera g:gs ostendit. Sed pl;c&et quidem eniandatio quem , si hoc uno sanaretur locus, et tenera ætas, id est Isaac, Is vere fuisset, qui victiuam ostendit. Sed et filius, ut ipse auctor^ iìnuiu tractatu superiori, hanc victimam non vidit, et eam nemine nogstrante, Deoque solo ita disponente Abrahae offendit in ogulos, uti testatur li])er Geneseos cap. xxii, vers. 15. Itaque cum ad sanandum loeum alia correctio necessaria sit, |)lacuit relento quæ alias duas voces Sparaverio duce leyissima, nuíiiione corrigere, easque nullo licet godice probatas io\iui inseruimus, quod secus historiæ veritas iion çonstet. Itaque sensiis est: quæ victima moae offendit, seu occurit Abrahæ, me ætas tenera, id est Isaac, ita

potuisset in eamdem, qua capulum , signific;itionem usurpatum fuisse. Ileic âutem capulum, id est nanu|brium gladii significari, apertissimum est. Capitulum vero iden, significare nullibi alias invenimus. Itaque capulo reliquimus, uti inferius quoque cupulum rétinuimus cum editis, ubi inss. habeht capitulum : et amanuensi antiquo, ex quo alii profecerint, tribuendum credimus, quod cüm voceim capulo et caputum per abbreviationem scriptam putarei, capitulo'et capitulum expresserit.

(5) Ex plerisque mss., descripsit : editi describit.

(6) Als. Itemi., comtestnntes : placet autem contestans, cum referatur ad gladiuni, qui medio capulo duas acies contestatur, seu âd testimoiiuin dc Chjisto diceudum una adducit.

foreipis vidit (Is. vi, 6): (7) quibus ad conflanda labia inquiuata ab uno de Seraphim ex ara Dei sublatiam carbonem vaticinando perhibuit. 187 Etenim labia inquinata duos populos Judæorum Gentiumque debemus accipere : qui cum essent anterioris vitæ facinoribus inquinati ; unus Christum blasphemando atque persequendo, aliirs deos asserendo, atque abo. minanda figmenta colendo , tactu carbonis in unum populum per confessionem nominis Christi noscuntur esse conflati. Etenim conflalio et puritatem (8) designat, et unitatem : carbo enim verbum Dei est, ara lex, forceps duo Testamenta, quæ credentes tenent, non credentes incidunt. II. Sed et David hunc calamum nuncupavit dicens : Lingua mea calamus scribæ velociter scribentis (Ps. xliv, 2). Calamus fissus est, fratres, duosque vertices gerit in unius acuminis tenuitate digestos, unam litteram utroque conficiens : cui si unum adimas, ulterius inanis est usus. Unde recte Testamenta sunt duo, quæ similiter duobus capitibus unam litteram fingunt, id est sacræ legis duobus edictis unum Christum Dei Filium spiritali temperamento con

(7) Quibus ad quid refertur? Forte subauditur, vel lane supplendum , vidit cum duobus cultris , quius, etc., unde sub tractatus finem forfeae, ait, in duos producitur cultros. (8) Mss. Rem., Tol., et edit. Ven., designabat.

(9) Quæ sine se, id est quorum testamentorum uiiuum sine altero utile esse non potest.

(10) In Vulgata ex Graeco habetur, invenies staterem : stater aulem dicitur, qui duo didrachmata habet, ut explicat Hieronymus in hunc locum pag. 7; 6 tom. vit edit. Veron. Et sane didrachma a singulis solvendum erat, ut, liquet ex eodem Matthæi cap. xvii , v. 25, unde recte stater duo didrachimata continens inveniendus erat, ut tum pro Christo, tum pro Petro soliitio fieret. Werum didrachma quodlibet duobus denariis æstimabatur, stater autem quatuor, ut colligitur ex Commentario llilarii in huiic Matthaei locum num. 12 et 13, et hac ratioiie stater, qui duobus didrachmatis, seu quatuor drachmatis pendebatur, quauior denariis computari debuit. Quid itaque S. Zeno siaierem in Græca Scriptura hoc Matthaei loco expressum duos denarios, et non potius quatuor, vel (si illegoriae duplicis numeri insistere placuit) duo didrachmata reddidit? Si hoc Evangelistæ testimonium de tributo Cæsari solvendo accipiendum esset, ut plures quidem interpretes censuerunt; cum singuli ianuum denarii solverentur a singulis , ut notavil Grotius in cap. xxii Matih. vers. 19 (unde cum de Cæsariano tributo sermo est, semper in Evangelio unins denarii fit menlio), jam probe S. Zeno duos denarios poluisset scribere , ut tribulum pro Christo et Petro solvendum significaret. At hoc Mauhæi testimonium loqui, non de censu Romanis dando, sed de tributo in sanctuarium conferendo, quod præceptum fuerat Exod. xxx, vers. 12, et Il Paral. xxiv, vers. 5, plures jam eruditorum demonstrarunt. Porro illud tributum templo peiidendum in Ilebraeo dimidium sicli vocatur : siclus autem idem ac stater habetur ; unde vulgatus interpres pro eo, quod Hebraice siclus dicitur, modo sicluin , modo staterem promiscue reddidit : et similiter Symmachus Jos. 7, 21, stater στατηρ Graece scripsit pro Ilebraeo. „Pw sicul , et Aquila' item Κ''; ut ex Exaplis 'videre licet, quemadmodum et versioues Syriaca atque Arabica : unde S. Hieronymus lib. 1, in cap. iv

[ocr errors]

quia veteri sicut novum praestat fidem, ita novo vetus perhibet testimonium : sicut scriptum est : Semel locutus est Dominus : et hæc duo audivimus (Ps. lxi, 12). Sed et Dominus ipse in Evangelio hanc exprimit rationem, dicens ad Petrum : Mitte hamum in mare : et piscem , qui primus adscenderit , tolle , et aperto ore ejus (10) invenies duos denarios, da pro me et te(Matth. xvii, 23). Piscem primum a mortuis adscendeiitem Christum 188 debemus accipere : cujus ex ore duo denarii, id est duo Testamenta prolala sunt, quae saluti cum Domini gloria, et Petri felicitate, utpote super quem ædificavit Ecclesiam, duobus populis profecerunt. Mare autem mundum significasse, non dubium est. Hamum vero prædicationem , quia R sicut hamus missus in mare mortem piscis ostendit; ita evangelica praedicatio missa per mundum, mortem Domini adventumque testatur : sicut ad Corinthios scriptum est: (11) Annuntiabitis mortem Domini, donec veniat (I Cor. ii). Aperies os piscis, hoc est (12) sacrameiitum : vel, quæ in proverbiis locutus sum, non intelligentibus explanabis. Denique hoc alibi manifestius ad omnes discipulos ait: Ite ergo,

Ezech. siclum non tam staterem esse affirmat, sed perinde ac staterem drachmas, seu denarios quatüor continere pronuntiat. Siclus autem, id est stater, habet drachmas quatuor. Inter haec unus Sedulii iocus ad præsentem Zenonis interpretationem videtur accedere : ille eniin lib. iii, vers. 316, idem Matthaei testimonium expositurus, pro statere didrachma unicum posuit, hoc est denarios duos : Hamum ferre jubet, gerulum didrachmatis aurei;

ac proinde inlerpretationein Zenonianæ prorsus similem secutus videtur. Observamus autem LXX Interpretes pluribus in locis veteris Testamenti didrachmum pro siclo reddidisse, et dimidium didrachmi, vel drachmam pro sicli dimidio. Vide Gen. cap. xxiv, vers. 22, cap. xxmi, vers. 15; Exod. cap. xxx, v. 13; Jos. cap. vii, v. 21, etc. Hanc igitur LXX Interpretum auctoritatem Sedulius ac Zeno secuti videri possunt, cum pro statere, qui siclo æstimatur, didrachma vel duos denarios posuerunt. Hujus interpretationis defendendæ rationein inquirere videreque num LXX interpretes, et cum his Sedulius staterem aureum Spectarinl, qui duabus drachmis Atticis æstimabatur, Polluce testé lib. iv, cap. 5}, iium. 173, cum praesertim tribntum templi à Judæis auro pendi solitum tradat Cicero pro Flacco; hæc inquam quærere, mostrum non est. Si vero illos ab errore defendere non liceat ; quippe quo:l nulla ratione neque siclum, neque staterem ad didrachma revocari qüeat : Zenonem tamen non duas drachmas, sed duos denarios reddentem , vindicare adhuc satis possumus, cum duo demarii accipi ab eodem potuerint, non stricte pro duobus drachmis, sed late pro duobus didrachmis: denarius enim prò quovis numiuorum genere apud alios Scriptores non raro sumitur. Porrò in Matthæi textu ex Auctoris interpretetione pro et te mss. Pompeianus etVaticanus hal)eni et prote. Paulo ante, illa verba tolle et in mss Pomp., Tol. el Zen. desiderantur. (i 1) Mlss. Pomp., Wal. et edit. Ven., annuntiatis. (12) Ileic quoque, ut alibi monuimus, sacramentum pro mysterium sumitur, nimirum pro re, quæ inysticam interpretationem habet; unde Christi præceptum £le aperiendo piscis ore tamquam sacraméntum, seu figura mystica prædicationis apostolicae accipitur , qua non inlell gentibus explananda erant, quæ Cliristus in proverbiis locutus fuerat.

« ElőzőTovább »