Oldalképek
PDF

sequemet (2) ipse condemnat : cur enim mereatur fe- A dubitet Christianus, qui resurrectionem futuram et êisdem vestigiis insistens traditur et a Laertio lib. x C

licitatem futuri temporis cernere, quem videas sacrilega incredulitate Dei potentiæ derogare ? Sed hoc amore criminum faciunt, ut putent impunita fore, quæ clanculo gerunt: nam si judicii diei (5) appropinquare jam cursus adverterent, 126 procul dubio et præsentia odissent, et futura credidissent, pariterque metuissent : nemo est enim tam vel ab istius mundi sapientiæ gustu jejunus, qui audeat dicere animas cum corporibus interire, cœlestia cum terrenis absumi; præsertim cuin eorumdem (4) ille sapientissimus dicat, hanc esse mortem, cum corpore animus tamquam carcere clausus tenetur ; illam esse veram (5) vitam, cum idem animus custodia carceris liberatus ad eum locum, unde (6) venerit, revertatur. Si ergo hoc ille sensit, qui non noverat Christum; cur

conati sunt. Nihil itaque mirum si episcopi frequentes de resurrectione sermones habuere , ut hos ad sanum consilium revocarent: quemadmodum quidem post Zenonem hisce in parlibtis fecit S. Ambrosius , et alibi alii. In Italia sane plures Marcionitas sua aetate fuisse Zenoni co;evus tradit Epiphanius Haer. 42 : Ejus Marcionis hæresis adhuc etiam nunc est 1{omae et in Italia; quod confirmari potest ex constitutione, paulo licet antiquiori, Constantini Magni , qiiam Eusebius refert lib. iii Vitæ ejusdem, cap. t4. Priscillianistas vero , qui resurrectìonem non credebant, a nostro auctore pungi potuisse , quorum reliquiæ allhuc erant in Ilispania S. Leonis Magni ætate ex epist. xv, cap. 7, liaud credibile est. (2) In editis suammet ipse. mss. Itein., Tol., suam semetipse. Correximus ex ms. Pomp. ubi scquemet pro et semet. (3) Non medi;e solum, sed antiquæ etiam ætatis Pairibus in more fuit judicii diem tamquam proximum pr;enuntiare, ut omnibus notum est. Ms. Urb.: Nam si lucidi diei procul dubio appropinquare jam cursus adverterent, et praesentia, etc. Paulo post vel in ms. Wat. abest ab illis tam vel ab istius. (4) Platonein intelligit, qui, ut ait Cicero de Aimi. citia, Apollinis oraculo sapientissimus est judicatus. Hunc aulem de immortalitate animorum pr;eclare loquentem plures Patres allegarunt. Wide Tertullia:;um de Resurrect. carnis cap. 5; Lactantium lib. vii, cap. 9; S. Athanasium in orat. adversns Genles, et Augustinum serm. 240, 241, 242. Pluribus autem in locis animorum immortalitatem Plato statuit, ac præcipue in Phædone et in dialog. x de Rep. in quibus sententiæ hic a Zenone indicatæ occurrunt. Leguntur quidem illæ apud Tullium partim in Somnio Scipionis, partim in dialogo de Senectute et in altero de Anicitia. At Ciceronem eas a Platone sumpsisse, et non numquam eliain totidem verbis latine reddidisse, praeter Lactantium lib. i Institut. eap. 5, diserte testatur Macrobius lib. ii de Somnio Scipionis pag. 82. Lactantius porro lib. vii , cap. 8, haec ex Platone recitat , ex quibus S. Zeno fortasse sumpsit: Quia origo animi, qui tanta capiat, et tanta contineat, nulla reperiatur in terra : siquidem eae concretione terrena nihil habeat admiartum : sed necesse esse in terra resolvi, quod est in homine ponderosum et dissolubile; quod autem tenue atque sublime, id vero esse individuum, ac domicilio corporis velut carcere liberatum, ad cælum et ad naturam suum pervolare.: Hæc fere Platonis collecta breviter, quæ apud ipsum tate copioseque earplicantur. Legendus Plato in Phædone pag. 55, in Menone pag. 415 et lib. x de Rep. pag. 757. (5) Reddamus similem ex Platone sententiain apud Tullium in Somnio Scipiotiis, ubi de optimis viris, qui cuium ex hac vita excessissent , mortui putabantur, Imo vero, inquit, hi vivunt, qui ex corpo

(7) audit, et sperat, et repositam sibi præsumit de Christo? II. Igitur primum omnium probandum puto, animas nostras suorum corporum exuviis, mec cum labe carnalis hujusce domicilii ista prima morte dissolvi; sed pro qualitate factorum quasdam locis pœnalibus relegari, quasdam placidis (8) sedibus refoveri : ut tunc demum credi possit resurgere, quod omnibus palam sit non penitus interire. 127 Gentes, quæ ista non credunt,tamen cum (9) libamine infausto ad sepulcra concurrunt, et (10) a mortuis, quos in quiete tacitæ noctis agnoverint, expeti a se aliquotiens alimenta contendunt : ac sic fidem rei, quam reprobant, fa

B ciunt. (11) Philosophi de anima varia dixerunt: sed

rum vinculis tamquam ex carcere evolarunt, etc. Similia ex eodem fonte derivavit Lactantius lib. vii , cap. 9. (6) Cod. Pomp. devenerit. (7) Vidit legebatur in editis et aliquot mss. Melior visa est lectio ms. Pomp. Dein præsumit pro antesumit, seu . ut Barthius exposuit, prægustat. Spectat autem S. Zeno locum Pauli, I Cor. cap. 25, ubi resurrectionis fidem ex Christi resurrectione confirmat. (8) Nollemus hic quemquam suspicari Auctorem inter eos fuisse, qui justorum animas in Abrahae sinu proprie dicto adhiic requiescere, nec ante extremi judicii diem paradisi beatitudine, el Dei visione perfruituras existimarunt. Ejus enim calholicam sententiam multis statuimus dissert. ii , c. 10, ubi hunc quoque locum ex aliis locis explicavimus. (9) De Gentium libationibiis, quæ ad mortuoruin sepulcra fiebant, vide (;ardinalem Norisium in Cenotaphiis Pisauis dissert. iii, cap. 5. Hoc idem argumentum pro immortalitate adstruenda urget idem Cicero in Dialog. de Amic. ubi ait : Plus apud me antiquorum auctoritas valet, vel nostrorum majorum, qui mortuis tam religiosa jura tribuerunt, quod non fecissent pro[ecto , si nihil ad eos pertinere arbitrarentur. Ilein argumentum adversus Gentes inculcarunt alii Patres, Tertuflianus de Resurr. carmis cap. i, et le°Testium. Aniim:e cap. 4, Epiphanius in Ancorato et alii. I)e hoc more sua quoque ætate adhuc vigente non niliil at git S. Zeno tractatu superiori, in quein vide annot. 17. (10) Præpositio a deest in ms. Rem. et forte melius, ut fugiatur ejusdem præpositionis repetitio ; nam eadem in sententia a se subjicitur. Paulo post pro in quiete ms. Pomp. habet inquietæ et, sed perpera Im. 11) Non Plato solum, sed et Zeiio et Pherecides et Pythagoras animam immortalem esse docuere, ut

D tradit Laetantius lib. viii, cap. 7, ubi Pherecidis et

Zenonis Citli ei, nec non c. 8, ubi Pythagorae meminit : Pherecidem Syrum primum diacisse amimos hominum esse sempiternos prodit Cicero Tusculanarum qu;estionum lib. i, cap. 16. Hic Pythagoræ præceptor fuisse traditur a Lactantio lib. vii, cap. 8, uinule eamdem utriusque de animæ immortalitate fuisse seutentiam nihil dubii est. I)e Zenone vero Philoso— pho ac Stoicis, qui ab eo originem duxerunt, exploratum est, quod Tertullianus scribit in libro de Anima cap. 54: Stoici sapientum animas in supernis mansionibüs collocant. Quid vero sit illud, quod S. Episcopus ait, hosce pliilosophos de anima varia dixisse ; explicatur insigni ejusdem Tertulliani loco eodem libro et capite : Apud Platonem, inquit, in ætherem sublimantur animæ sapientes,apud Arium in aerem, apud Stoicos sub Lunam. De Pythagoreorum opinione nil, it attinet dicere, cum vulgatissima sit, Miuimus alia tamen hanc esse immortalem, (12) Epicuri, Dicæarchi, Democritique vanitatem argumentatione manifesta convincunt. (15) Poetæ autem melius, qui duplicem viam apud inferos ponunt : impiorum unam , 128 quæ ducit in Tartarum : piorum (14) aliam, quæ ducit ad Elysium; eo fortius addentes, quod defunctorum ibidem non tam formæ, quam facta noscantur, ac necessario recipiant, secundum quod mundanæ admini. stratiouis suis in actibus portant, recte dicentes : (15)

Quisque suos patimur manes.
(/Eneid., vi, v. 745.)

III. Nos vero, fratres, quos non ingeniosa suspicio, sed Deus magister instruxit, propter nos in semetipso probando, quod docuit, vivere animas mortuorum non tam dicere, quam oculatis rebus sufficimus approbare. Denique vagi atque immundi

plura, quæ in hanc rem congeri possent : nam quæ ihactenus delibavimus, ad Zenonianæ sententi;e intelligentiam sufficiunt. Mss. Urb. et Wat. disserunt pro dixerunt. - - _ (12) Contra hanc (de animorum scilicet immortalitate) sententium, inquit Lactantius lib. vui, cap. 8 : disserebant Dicæarchus primo, deinde Democritus, postremo Epicurus. De Dicæarcho haeg Cicero lib. 1 Tuscul. quæst. : Dicæarchus contra hanc immortalitatem disseruit ; is enim tres libros scripsit, qui Lesbicaci vocantur, quod Mitilenis sermo habetur, in quibus vutt efficere animos esse mortales. Contendebat nimirum nihil prorsus esse animam, nisi corpus unum et simpler, ita figuratum, ut temperatione naturæ vigeat, et $entiat. Nec dissimiliter Democritus eodem teste ibidein : De levibus et rotundis corpusculis effecit animam concursu quodam fortuito : nam apud eum nihil erat, quod atomiorum turba non confecerit. Tandem Epicurus

in ejus Wita, § 128 et 139, et ab Aulo Gellio lib. li Noctiuim Attic. cap. 8.

(15) Ex hactenus dictis Lactantium hoc in sermone S. Zeno præ manibus habuisse videtur, cum et illum alibi imitatus fueril, et eadem hic aliis verbis inculcet. Clarius id apparet ex hoc quod nunc comsideramus, testimonio : Lactantius enim cum lib. vi, cap. 3, bivium quoddam a Pythagora, uti ab Ausoniò in Monosyllabis traditur, cognitum memorasset, cujus una semita ad felicitatem, altera ad miseriam, sed uno vitæ tempore circumscriptam, adducit, sequitur his verbis, quibuscum Zeno plane concinit : Poetae fortasse melius, qui hoc bivium apud inferos esse voluerunt ; et c. 4, postquam innuit bonorum vitam, quæ fert in Elysios campos, ut poetæ loquuntur, récitai Virgilii versus ex libro vi AEneid. , v. 542:

At læva malorum
Exercet pœnas, et ad impia Tartara millet.

et lib. vii, cap. 20 et 21, alios ex eodem poeta versus huc pertiiientes describit. S. Augustinus serm. 241, in eamdem rem duos ejusdem Virgilii versus recitat. (14) In editis cum mss. Tol., Zen, alteram. Ag ea porro verba, suis in actibus portant, hæc notat Barthius lib. xlii Advers. cap. 5 : Nam indicia actorum in ipsis umbris mortuorum exstare, et inde eas apud inféros judicari aiunt philosophantes poetæ, Rhadamantus apud Claudianum de Rufino :

Quid demens manifesta negas? en pectus inustæ Deforinant luaculæ, vitiisque inolevit imago.

Administrationem autem etiam de sapientia Gemtili sumpsit Zeno, cum de ea verba faciat; nam hominum quemlibet velut dispensatorem in partem suam

ID

A (16) spiritus utriusque sexus humani dolosa blanditiarum captione, seu violentia viventium domos corporales infringunt, et latibulum sibi (17) perniciosis eorum in captivitatibus quærunt. Al ubi ventum fuerit ad divini certaminis campum, coeperintque sacri nominis telo pulsari; (18) tunc cum alium noveris, alium certari misereris. Discoloratur per momenta color, 129 figura sua tollitur a natura, in obliquos horrores insani vertuntur orbes oculorum, acies dentium spumosis horrida globis inter labra liventia stridit, intorta omnia passim niembra tremore vibrantur, gemit, flet : denuntiatum pavet judicii diem, pellique se plangit : (19) confitetur sexum, confitetur aggressuræ tempus et locum, et momen proprium confitetur, discessumque: B vel qui sit, signis evidentibus docet, ut plerumque

collocatum a supremo Domino dicebant. Persius Sat. 3. Hactenus Barthius. (15) Ilunc versum Lactantius iion adfert, et ex hoc Zenonem in ipso Virgilio exercitatum colligimus. Manes autem Virgilius appellasse fertur Genios, quos cuique comites et vitæ testes adesse Plato docuerat, Apuleio tradente, de Deo Socratis, quibus adsistenti. bus, ut in eum locum notat Servius, post mortem aut asse imur in meliorem vitam, aut condemnamur in deteriorem. lia quocumque nodo animam immortalem agnovit. Patitur pro patimur legitur in ms. Urb. Inferius suspicionem accipi pro opinione et scientia tenui notavit Bartliius ex Cyrilli Glossis : et de hoc nos plura egimus adnotatione 4 in traclatum 2 libro ii. (16) Hoc in numero Weronenses editores liberiori manu usi sunt, alia ex arbitrio addentes, alia detrahentes, et non nulla etiam ex uno loco traducenles in alium, quæ nos ex mss. et edit. Ven. reslituimus. Ilic autem scripserant spiritus sub prætextu animarum utriusque, etc., quæ additio in mss. et editione memorata non apparet. Hos spiritus, qui vagi et immundi traduntur a Zenone, insinceros et vagos appellat Cyprianus de Idolorum vanitate, pag. 450, et item immundos et erruticos in epist. ad Donatum pag. 3 : Spiritus contaminati ac perditi per omnes térras vagantes dicuntur a Lactantio lib. ii, cap. 14; vagi, impotentes, sordidi a Prudentio in carm. de S. Vincentio. Manuscripti Tolentinus et Vaticanus, pro blanditiarum captione habent blanditia ex capli0ne. (17) Edit. Wer. et mss. Urb., Pomp., Zen., pernica0surru. (18) Eadem editio tunc vexatum certari misereris. Corruptum hunc locum movit Barthius, et emendare illum contendit. Nos supplevimus e mss. et editione Ven. Solum in mss. aliquot pro misereris legitur miseris, sed male : Enim in editis insertum post verbum discoloratur, auctoritate manuscriptorüm delevimus. Horrores, quod pro horroris légendum moy;at Barthius, emendavimus ex manuscript. Urb. et tem. (19) Confitetur se cum sublata fuerant ab editoribus Veronensibus. Sexum autem Zeno dixit, quod scilicet anim;e se utriusque sexus hominum esse confiterentur, de quo vide adnot. 20. Ms. Rem. pro confitetur aggressuræ tempus scribit confitetur et egressum, sed perperam, cum discessum mox subjiciatur. Aggressura vero legitur apud Ulpianum lib. 111, § 4, í, Senatu Consulto Syllano et Claudiano. Bis alibi auctor eadem voce utitur, ut ex indice verborum liquebit. Ad ea et nomen supplevimus et particulam ex edit. Ven. et mss. Proprium fingit pro proprium confitetur in Ver. editioué scriptuiii fuit, ui dæmonum confessio ficta insinuarelur.

aliquos noscamus (20) eos esse, quos in idololatria A tione in eculeo spiritali et qui sint nolentes edicant,

commoranies nuper, vel maxime vi aliqua obiisse meminerimus. (21) Ilic nunc mihi responde, qui hominis post mortem nihil superesse conteudis, (22) quemadmodum per alium locutus sit mortuus ille, quem noveris? At dicis : Hæc dæmones fingunt. Eo prohatio melior, quod etiam fallaces testimonium perhibent veritati.130(23)Cur autem fingant nomina, quorum est confessio in cæteris vera, aut qua ratione isto argumento nitantur, quod hominibus, quos perditos cupiunt, magis proficiat ad Dei timorem, et ipsis nihil prosit ad utilitatem? Sane recte hoc facere existimarentur, si sub prætextu alieni nominis invasa obtinere potuissent. At cum divina adjnra

(20) In edit. Ver., noscamus esse nominatas, quos, etê., repugnantibus inss. et editione Ven. Cæterum stta dæmonës `non numquam prodidisse nomina tradit etiam Lactantius I. v lnstitut. cap. 21 : Interrogati qui sunt, quando venerint , quomodo in hominem irrejserint, confitentur. Alii porro Patres rem explicaiius produnt, dum narrant, eos dæmones affirmasse, se es§e vel Jovem, vel Mercurium, vel Saturnum, vel alium aliquem ex iis, qui tamquam. Dii a Gentibus colebantur, de quo poteris legere disserentes Minucium Felicem in Octavio cap. 27, et Sulpicium Severum Dialog. 3. At qui se impiorum esse ac interfectorum animas faterentur, nemo, quod hactenus reperire potuimus, praeter Zenonem subindicat. Sólum dé improborum ac eorum homiuum animabus, qui violenta morte perierunt invenimus sensisse quāsdam, eas circa sua corpora, et sepulcra hæreré et pervagari aliquamdiu, ut vide£ est apud Porphyriuiù, lib. 11 de Abstinentia, pag. 80, cui sententiæ favet etiam Macrobius, lib. i in somnium Scipionis, cap. 15. Sed missa hac Ethnicorum fabella, singularis narratio de energumenis, quos Zeno imme— morat, ne quem offendat, ut offendisse quidem visa est editores Veronenses, qui eam alicubi corrigendam censuerunt , vindicata nobis est pluribus dissert. ii, cap. 8. (21) Aiite particulam hic Veronenses editores integram inseruerant sententiam, eamque aliquot verl)is detraciis, vel immutatis: quæ in mss. et edit. Ven. paulo inferius legitur, uti a nobis suo loco |)roponetür. Sententia autem inserta effertur ab iisdem $ic: At cum Divina adjuratione in eculeo spirituali torquentur, nolentes et inviti discedere compelluntur. Hic nunc, elc. (22) Pro verbis, quæ tum ex codicibus, tum ex editioùe Ven. exscripsimus, haec in editione Veronensi el sequentibus supposita fuerunt : contendis, quo argumento dæmones mitantur, si non vivant animæ mortuórum ? At dicis, etc., Hoc dæmones pro hæc dæmones in manuscriptis. Pomp., duobus Zem. et edil. Wem. Huic porro objectioni respondetur in editis et mss. sic : 0 probatio melior ! quæ exclamatio plane inepta videtur. Emendatio Barthii satis tuta et inserenda textui visa est. (23) Quidquid in textu posuimus post vocem veritati u$que ad' Accipe et alia a Weronensibus editoribus Jeîruncatum fuit, sola postrema sententia in l0cum non suum aliquibus immutatis translata , ut admolatione 21 monuimus. Manuscriptorum , et editionis Wenetae scripturam edidimus. Mss. Rem., Urb., Vat. cum editione Venet. capiunt scribunt pro cupiunt, sed male, cum de dæmonibus sermo sit, qui iiominum animas lucrari expetunt. Cæterum hoc argumentum , quo auctor utitur, ut dæmonum confes§ioni contra se ipsos latæ credeiidum e-se suadeat, alii quoque Patres exhibuere. Tertullianus in Apolog. c. 25 : Credite illis, cum verum de se loquuntur, qtii mentienlibus creditis, Nemo ad srum dedecus men

ID

et inviti discedant; procul dubio hoc sunt, quod
sese esse unicuique confitentur.
IV. Accipe et alia exempla et quidem certiora.
Primo in (24) libro verborum Samuel egregius ille
(25) sacerdos mortis jam lege dispunctus, Sauli regi
se desideranti sine ambiguitate uon tantum suam
(26) praesentiam exhibet, sed etiam ad consulta re-
spondet (l Reg. xxviii), liberiusque 131canit mortuus,
quam canere consueverat vivus; unde libet excla-
mare : (27) Profectus potius est iste, quam mortuus.
In Evangelio quoque Petrus filiique Zebedæi cum
Domino adstare fulgentes \loysen Eliamque (Matth.
xvii), quos (28) propter tunc impedimentum carnis

B titur, quin polius ad honorem. Magis fides proarinua
est adversus semetipsos confitentes, quam pro se ipsis
negantes. Minucius item in Octavio c. 27 : Ipse
Saturnus, et Serapis, et Jupiter, et quidquid dæmonium
colitis, victi dolore quid sint eloquuntur, nec utique in
turpitudinem sui, non nullis praesertim vestrum adsis-
tentibus mentiuntur. Ipsis teslibus esse eos dæmonas de
se verum confitentibus credite.
(24) Nullibi hoc titulo primum Regum lil)rum in-
scriptum legimus, sed primum Samuel.
(25) Etsi non nulli Patres sacerdotium a Samuele
abjudicent cum Ilieronymo lib. i in Jovinianum ; Sa-
cerdos nihilominus vocatur a Lucifero Calaritano in
libro de non parcendo in Deum peccantibus, p. 227
tom. iv Bibliotli. PP. et in Constitutionibus Âposto-
licis lib. viii, cap. 1, δρχιερεφs stummus Sacerdos, et
cap. 5, ispsjs Sacerdo$, et similiter alii. ad quos S.
Zeno acce$sit. Quod hic dicitur mortis lege dispunc-
tus, Africanorum locutio videtur, pro quia Tertullianus
de Testimonio Animæ c. 4, vitae dispunctionem dirit.
C | (26) Magna inter Patres de Samuële vertitur qua-s-
tio, utrum ipsius anima Sauli vere apparuerit. Negan-
tem sententiam sequuntur Tertulliarius de Aiiima
cap. 57, Auctor quæstionum inter Justini opera,
quæstion. 52, S. Pioiiius in exhortatione suis aetis
inserta n. 14, Eustathius Antiochenus in I)issert.
contra Origenem ab Allatio elljta, S. Hieronymus in
c. 15 Ezech., Auctor quæstio:ium Weleris et Novi
Testamenli apud Augustinum quaest. 27 et apud
eumdem auctor operis de mirabilibus sacræ Scriptu-
rae, lib. ii, cap. 11. Affirmantem vero senteiiliam cum
Zenone nostro plerique tum veterum, tum recentio-
rum tuejtur, Josephu ; lib. v. Antiquitatum cap.
15, S. Methodius Episc. et martyr apud Photiiiim
cad. 254, S. Justinus in dialogo éium Triphone, p.
72, Origenes in cap. xxviii lií. 1 Regum, S. BaJi-
lius epist. viii ad Eustachium, S. Ambrosius in
cap. 1 Lucæ, et alii. S. Augustinus in utramqiie
partem hanc quæstionem fusius agitat quæst. 5 aul
Simplic. et quaest. 6 ad Dulcitium : au `in lihro de
cura pro mortuis gerenda in Zenonis sententiam pro-
pendet, cui etiam Javere videtur Ecclesiasticus èap.
xlvi, v. 25.
(27) Solemnis hæc Patrum formula , ut mortis,
qu e justis advenit, horrorem elevarent. Tertullianu§
in libro de Patientia, cap. 9: Profectio est, quam pu-
tas mortem. Ilieronymus epist. lxxxiv al Jülianiim :
Quod sanctissimam conjugem tuam non quasi mortuam,
sed qua$i proficiscentem deduxeris; ei epist. iii de
morte Nepotiani : Intelligeres illum non emori, sed
emigrare. Huc etiam pertiiiel illud, cum mors trans-
itus appellari solet; unde in ps. cxl, v. 10, Singula-
riter sum ego, dgnec transeam ; et Hieronymus iib. i
in Jovin. cap. 14 : Ex quo ostenditur virginitatem non
mori, sed manere cum Christo, et dorii;itionem ejus
transitum esse , 110m morlem.
(28) Codd. Iiem, et Vat., præter tunc impedimento :
Mss. Pomp. el Urb., impedinuento item habent,

videre non possent, libertate spiritus vident, exinde A ut homo per Deum jus immortalitatis reciperel, quod facit crebris osculis labra ; totum corpus imbribus A adserere, ex eoque, quod non est, facere, quod est,

intelligentes in (29) thesauro naturæ depositum incolume requiescere, quod in hoc mundo ad tempus perspicitur interire. Similiter in inferno dives ille tenacissimus, quem cliaos immensuum a pauperis felieitate discernit (1dem c. xvi), ardoribus suis inplorando refrigerium, Lazarum verum divitem sero cognoscit, cupitque mortuus vel uno digito illis contingi manibus, quibus stipem denegaverat vivus. Odit jam sine causa ante quod amaverat : prol)at felicius esse, quod oderat. (50) Gemit instanti pœnæ aliquid de facultatibus notis mederi non posse, pro uno puncto requiei incunctanter tota, si liceat, paratus offerre. Siiperstitibus fratribus saltem cupit esse consultum. Abraham patrem deprecatur obnixe, ut aliquis nuntius pergat, qui eos tanti negotii certos efficiat, 132 cui ille respondit: Habent Moysen et prophetas, quibus si non credunt, neque illi, qui hinc missus fuerit, credituri sunt (Luc. xvi, 29, 51), evidenter ostendens, non in oêulis esse carnalibus verum, sed in fide credentium constitutum. V. Nam et [)ominus isia exemp'a confirmans uni ex latronibus in se credenti, qui (51) cum eo de patibulo dextra lævaque pendebant , ait : Amen amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso (Luc. xxxiii, 45). Itaque si homo mortuus in æternum perit, ergo mentitus est Dominus, qui ei deinceps nihil futuro paradisum repromisit. Sed et homo ipse, quem Dominus adsumpserat, perit, si Jesus nón resurrexerit. At si resurrexit, humano generi formam dedit, quoniam ad hoc Deus pro homine mortis jura gustavit ,

(20) Thesaurus naturæ adhibetur hic pro sepulcro, in quò defunr torum corpora in resurrectionem cusiodiuntur : thesaurus enim proprie loculamentum significat, ubi quidpiam servandi causa conditur. Vide Basiliuin F;ilorum in Thesauro Erudit.. tom 11, pag. 985. Allemus et notationem Barthii ex lib. ii. cap. 15 : Pulcherrime per thesaurum maturae universum *) των intelliqit, quod recondantur in illud vere conditorium omnia, quæ intereunt, et mutatis tamen formis redeunt in vitam; cum nimirum sit hujus interitus alterius vita, hujus vita alterius interitus, et ita orbis quidam rerum sibi succedentium , quod infra dicit : 0mnia suis mortibus vivere ; et eleganter lateque docet Victorinus lib. iv contra Arianos... Ilunc thesaurum saepius adludunt sacræ litteræ, cum colligi in eum et ad Patres suos dicunt, qui in Domino moriuntur..... nec minus docte infra Zeno noster secretum naturæ appellat. (50) Ms. Wol., cernit. Ex eodein cod. nec non ex Vat. et Urb. scripsimus tota, si liceat, pro tota scilicel. Porro tota pro omnia usurpatur, sicut totum e0dem sensu, de quo tract. iv, adiiot. 25. Similiter Virgilius primo AEneidos, vers. 189. Tota a menta sequuntur, et Juvenalis x, vers. 257. [30ma tota. Totis ripis dixit etiam Cæsar de Beil. civili lib. 1, cap. 1. Toti Dii Apuleius Meteor. 6, etc. Paulo post e mss. reposuimus saltem, pro salutem , quod in editis perperam legebatur. (51) Ut ex *) cum eodem, quod erat et in codicibus et in ediiis, corrigeremus cum eo de, sententiæ contextus suasit. Repetivimus amem ex mss. Rem. et Pomp. (52) Editi et mss. aliquot libri de hujusmodi. Placni lectio codicum Tol., Vat., Urb. I)eim pro miarantes, qnod cum aliquot mss. hahent e,liui, codex

amisit. Propter quod Paulus beatissimus ait : Nolumus autem ignorare vos, fratres, de dormientibus, . me contristemini, sicut cæteri qui spem non habent : si enim credimus quia Jesus mortuus est, et resurrerit, sic et Deus eos , qui dormierunt in Jesum, adducet cum eo (l Thessal. iv, 12, 13). Nam et Deus per Ezechielem prophetam loquitur, dicens : Ecce ego aperio monumenta vestra, et educam vos de monumentis vestris, et inducam ros in terram Israel : dabo spiritum meum in vos, et vivetis (Ezech. xxxvii, 12 et seqq.). VI. Cum haec ita sint, resurrectionem futuram cur, Christiane, non credis? Cur (52) de hujus mundi labe in meliora migrantes tam pertinaciter plangis? Pioh nefas ! Ilinc mater scissa veste, laniatis crinibus , laniatis et ge:iis, totum crebris ictibus livida pectus, gentili vanitate circa armissi cadaver bacchatur insana, nec Machabæ:e matris memoriam recolit, quæ spe succincta futurorum, Antiocho (55) saeviente, libenter semel septem filios, non dicam extulit, sed ipsa potius feliciter suis hortamentis occidit, religiose confidens Deo filios se genuisse, non mundo (I Mach. v ii). Hinc uxor amissi mariti desolationem se ferre non posse testatur : frigidumque latus male dilatato queritur lecto; (53) invidiosis vocibus I)eo concinnat invidian; 133(55) solemnia ipsa divina, quibus a sacerdotibus Dei quiescentes commendari consueverunt, profanis aliquotiens ululatibus rumpit; tetraque illuvie suum totum deformans cultum, ca

B

C daver amplectitur (56) conclamatum ; f igentia teje

Item., migrantis, Tol., migraturus, et Urb., migratus. At sermo est de vivis, qui morientes , vel iiiortuos plangunt , ut ex subjectis matrum et uxorum exeiuplis liquet. (53) Editi cum aliquot mss. sævienti. Correximiis ex mss. Rem., Pomp. et edit. Ven. (54) Invidiosis vocibus Zeno utitur pro querulis, et concinnere invidiam pro lamentari, eo quod questubus et obtrectationibus in edium et invidiam is. de quo conquerimur, adducatur. Similiter mater filii obitùm lugeris Diis facit invidiam , inquit Quintilianus I)oclam. v iii , 14. Silius Italicus lib. vi :

Ibat et invidiam cœlo divisque ferebat.

Seneca in Hercule OEteo : E.rpedi in planctus tamen defessa quamquam brachia, ut invidiam Diis lugendo facias. Et S. Zeno tract. xv lib. 11, n. M : Quo nuntio accepto Dei servus scidi vestimenla sua, non ut Deo invidiam faceret , sed, etc. (55) Insigne lioc est de more antiquo offerendi pro mortuis sacrificii testimonium, cui similia occurriiut apud Cyprianum epistol. i.xvi, Tertullianum de Monog. cap. 10, de Corona m litis cap. 5, in Exhortatione ad castit. cap 11 , et apud alios. Veronensis editio cum duobus inss. Zen. paulo post terraque illuvie pro terraque illurie, per errorem, ut videtur, typographi, aut amanuensis. (56) Formula hæc erat apud Romanos in re funerea celebris. Cum scilicet quispiam eIIlasset animam, pluries conclamabatur ejus cadaver, ut notat Ser. vius ad illa Virgilii vi AEneidos, vers. 218 : Pars calidos latices, etc. Servabantur, inquit, cadavera octo diebus, et calida abluebantur, et post vltimam conclamationem abluebantur. Lucanus ii, 22 : Corpora nondum conclamata jacent. Apuleius lib. 1 Metam. : Jam

relavat lacrymarum, crinium suorum damno cooperiens; miserandis affatibus in uberiores fletus incendit etiam eos, quos causa non tangit, tanto ambitiosior in dolore, (37) quanto ditior, sane post momentum misera (alque utinam (58) semel) nimio dolore nuptura. Hic, hic quemadmodum se quis possit excusare non video ; non deest enim, qui dicere possit : Si est resurrectio, quare plangis? si amore mariti facis, cur postmodum nubis ? exsecrabilis res est, fratres, nec conjugio servare charitatem, nec Deo fidem. Haec etiam viros reprehensio manet. VII. Christianus ergo in toto dubitare non debet, in statum pristinum mortuos excitari : talesque legitima die ante conspeetum Dei ex illo naturæ (39) secreto produci, quales fuerint pro sua quique qualitate suscepti, Apostolo dicente. : 0mnes mos manifestari oportet ante 134 tribunal Christi; ut recipiat unusquisque corporis sui merita secundum ea quæ gessit, sive bona , sive mala (II Cor. vi, 10). Etenim , fratres, facilius est (40) reformari quod fuerit, quam institui quod ante non fuit : quod si non fuit, et est, multo magis poterit esse quod fuit ; quippe cum illius potentissimi artificis rerum omnium conditoris ipse sit usus, impossibilium (41) possibilitatem

defletus et conclamatus es, et lib. ii : Ecce jam ultimum defletus atque conclamatus processerat mortuus. ltaque conclamatum apud Zenoneum ultimam conclamatiomeim significat, uti similiter apud Terentium Eunuch. 11, 5, 50 :

Desine jam, conclamatum est.

37) Ms. Rem. quam.
58) Semel dicit, propterea quod mulieres aliquæ

l)is, ter et pluries etiam nuberent. Zenonem autem , perinde ac veteres plerosque Patres, secundis nupiiis infensum, ac multo acerbius contra nuptias pluries repetitas disserentem notavimus tract. v , et fusius dissert. ii, cap. 7. ubi ejus sententiam uberriime vindicasse nol)is videmur. Post pauca pro nimio dolore Bartliius legendum putat mimico dolore : imimicum enim omnes auctores id dicunt, quod simulatum est, et inani quapiam pompa veritatem mentitur. Sed nimio auctor dicere potuit ironice ; cumque mss. libri nihil suffragii ferant, nihil pariter iinmutandum judicavimus.

(39) Secretum naturæ vocat sepulcrum, sicuti thesaurum naturæ superius appellavit. Vide adnot. 29.

(40) Sic ex ms. Pomp. quod mirifice concinit cum institui : alibi autem legebatur reformare.

(41) Non quod ea, quæ vere impossibilia sunt, Deus possibilia efficiat, sed quod ipsi sunt possibilia, qu:e hominibus videntur et creduntur impossibilia , uti est mortuos ad vitam revocare : in quam sententiam post pauca Zeno subjicit : Ilaec est enim proprietas Dei id operari, quod non potest credi; id quod disertius explicavit Marius Wiótorinus l. 1 de Opificio Mundi :

[ocr errors]

Plus sit tibi credere semper Posse Deum quidquid fieri non posse putatur.

Et Arnobius lib. ii : Quod impossibile nobis est factu, illi possibile atque admodum ea secutioni paratum ; et rationem adferens : Numquid, ait, nostris ex divisionibus colligemus, quid aut fieri possit, aut non possit ? Ubi non illud insinuat posse vere a Deo fieri, quod revera impossibile sit, sed id unum repreheudit, credi impossibilia Deo, quæ nobis factu

B

naturam creare (42) extra naturam, nihil prorsus habere difficile, solumque ei hoc deesse, quod nolit esse; haec est enim proprietas Dei id operari, quod non potest credi, VIII. Igitur non homines tantum, sed pene omnia suis mortibus vivunt. Unde pauca de multis attingam, ut omnium probationem haud dubie in paucis expediam. (43) Stellæ præcipites labuntur e coelo, et a tergo longo flammarum albescentium tractu funereæ facis solemnitale in occasus suos, quasi quibusdam deducuntur exsequiis : quas si per plagas, unde refixæ sunt, quæras, redivivi luminis lege suis sedibus resurrexisse agnoscas. Sol quotidie nascitur, eademque die, qua nascitur, moritur; nec tamen iustantis finis sorte terretur, 135 suos ut (44) repigret cursus, ut horas ac momenta producat, ut saltem paulo diutius diei sui demoretur in vita; sed fidelis semper, semper intrepidus, ad sepulcrum noctis cognatæ contendit, scius in ipso se habere, quod vivit : denique adimitur ei ortus, si ei (45) auferatur occasus. Luna quoque, quæ vere (46) rationis humanæ omnia in se lineameiita depingit, nata (47) sanguineæ teneritudinis, dubio cornu primo quasi de cunis apparet, paulatimque crescendo jam

impossibilia sunt, et rationibus humanis velle nos metiri ac decidere, qu;e Deo sint vel non sint impossibilia. Simili itaque sensu accipiendum, quod veteri inculcatum proverbio est, cujus meminit Synesius epist. ! 1 : Deo omnia possibilia sunt, etiam impossibilia. Quod ipsum affirmanti Platoni concedii Au

C gustiniis serm. 242, n. 7. Ms. Urb. pro impossibilium

possibilitatem adserere habet impossibilium possibilitate se adserere, id est suam potentiam ostendere : qu;e lectio eodem recidens nequaquain displicet. (42) Erura naturam creare, est extra omnes naturæ vires creare, cuin ex nihilo aliquid educere uull;e natur;e vires possint. Polest eliam intelligi eaetra ma . turam, quod scilicet, quæ creantur , nullam præcxsisteuteum naturam habeant, ex qua tamquam ex materia siut ; uihil enim erant , quæ creantur ex nihilo. (45) Easdem fere similitudines ad resurrectionem statuendam , vel explicandam urgent plures antiqui Patres, Tertullianus de Resurrect. cap. 12 et 15, et in Apologel. cap. 48, Minucius Felix in Octavio mum. 5, Theophilus ad Autolicum lib. ii, Ambrosius lib. v Ilexamer. c. 22, 23, et lib. ii de Fide resurrect. c. 55, etc. (44) Apuleius Metamor. 8, repigratur impetus, id est remittit, et lib. 1, repigrato feiu. Ms. Urb., currus pro cursus, et inferius. ms. Tol., cognitæ pro cognatæ; idem cum ms. Urb. sciens pro scius. (45) Sic mss. Rem., Tol., 1'omp., Wal., Urb. Editi vero cum ms. Zen., uufertur. (46) Apponemus hie notam Barthii ex l. xliii, cap. A0 : Quid lunæ cum ratione humana? vere legendum nationis a nascendo, aut sationis a successione humanarum stirpium. Sed ratio pro methodo, seu ordine naturæ accipi potuit. (47) Alia ejusdem Barthii obseryatio subjicienda. Sanguinea teiieritudo primum tempus a malivitate designât. Sic sanguinolenli. in Codice primum naii. Cónstantinus imperator lib. ii de Patribus, qui lilios suos destruxerint : Si quis propter nimiam paupertatem egestatemque victus causa filium filiumve sanguinolentos destruxerit; et jn inscriptione de iiifaiïibus expositis Leg. 8 Cod. Justinianæi,

« ElőzőTovább »