Oldalképek
PDF

spem autem est, quod impossibile est, ac (8) non vi- A induxit (Jos. x, 13). Ilaec de armato Golia David

detur: sed possibile hac spe fit, cum Dei dicto indubitanter ac fortiter creditur; dicit enim Dominus : omnia possibilia credenti ( Marc ix, 22). Unde Abraham credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. xv, 6); qui ideo justus, quia fidelis; justus enim ex fide vivit (Gal. ni, 6 ); ideo fidelis, quia credidit Deo; quia nisi credidisset, neque justus, neque pater gentium esse potuisset. Quapropter manifestu.m est, spei ac fidei unam inseparabilemque esse naturam : quia in homine ex his quæcumque defecerit, (9) ambæ moriuntur. -

III. Fides (10) itaque vel maxime res propria nostra est, Domino ipso dicente : Fides tua te salvum fecit (Marc. x, 52). Igitur si nostra est, serve

inermi triumphos attulit ( l Reg. xvii ). Ilaec in Job inter crebra et ingentia mala non desperavit ( Job. 1 et ii ). Ilaec in Tobiæ cæcitate medica fuit (Tob. xi). H;ec in Daniele ora leonibus alligavit (Dan. vi). Hæc in Jona cetum in cymbam convertit (Jon. 11). Hæc in Machab;eicae germanitatis exercitu sola vicit. (II Mach. vii.) Haec in tribus pueris ignes amoenos , effecil (Dan. 111). Haec mare pedibus ambulari posse in Petro praesumpsit (Matth. xiv, 29). Per hanc Apostoli multos in nitidam cutem lepræ deformis contagiosis (15) scabiosisque crassantium ulcerum spoliavereverticibus. Per hanc, inquam, cæcos videre, surdos audire, muios loqui, claudos currere paralyticos reformari, de obsessis dæmones fugere, mor

mus ut nostram, ut jure speremus (11) aliena; nemo B tuosque saepe ipsos a sepulcris cum suis sibi (16) ex

enim censum (12) decoctori committit, nec desertorem præmiis triumphalibus honorabit, 21 maxime cum scriptum sit : Qui habet, dabitur illi et abundabit ; qui autem non habet, etiam id, quod habet, auferetur ab eo (Mauh. xiii, 12). Per hanc, fratres, a Deo Ilenoch meruit (15) cum corpore contra legem naturæ transferri. Per hanc evadens Noe non invenit, cum quo diluvium fuisse conferret. Per hanc Abraham ad Dei pervenit amicitiam. Per hanc Isaac praeter cæteros enituit ( Heb. xi, 5, 7, 8, 20). Per hanc Jacob Deo colluctari (14) prævaluit. Per hanc Joseph Ægyptum suae ditioni subjecit (Gen. xxxii, xli). Hæc Moysi in mari Rubro terram vitream fecit (Exod. xiv, 22). Hæc, ut cursus soliti contempta mensura Jesu

sequiis reverti jusserunt, ut omnes mirarentur fieri lacrymas gaudii , quae (17) nunc fuerant orbitatis. 22 IV. Sed longum est, fratres, ire per singula, maxime quia charitas sua ingerit fortiora ; quæ est ita rebus universis (18) prædita, ut sit omnium jure ipso regina. Triumphel licet, quibus vuli virtutibus, fides, ac spes multa et magna proponat; tamen siae hac utræque (19) non stabunt; fides primo omnium si scipsam non amet, spes si non ametur. Adde, quod fides sibi soli prodest; charitas omnibus. Adde, quod fides non grauis pugnat; charitas autem etiam ingratis conferre consuevit. Adde, quod fides non transit in alium ; cliarilas, parum est dicere transit, in alium, quæ (20) transit in populum. Adde, quod (21) fides

Nave desiderio pareretur, soli, lunæque suos frenos C paucorum est; charitas omnium. Adde, quod spes

(8) In editis post non videtur additur, esse possibile, quàe tamen verba, ab o;nnibus, qu9$ vidimus, mss. çodd. absunt, et abesse item etiam debent, si S. Zeno hoc loco respexit illa Pauli ad Rom. viii.v. 25: Quod mon videmus, speramus; nam quod videt quis, quid sperat? Quam in sententiam superius §. Zeno dixit, spei substantiam esse fidem, et spem fidei esse subjéctam affirmavit,.quod ea quæ futura esse grgluntur, nec modo appârent, spe prosequamur ( Ibid., vers. 24). -

(9) Dictum hic ambæ moriuntur, uti supra utræque cessdbunt, de quo satis multa dissert, II. cap. 6.

(10) ln Weron. edit. Fides itaque donum Dei, De hac adùitione, quæ abest a codd. et edit, prima, vide quæ notavimus éadem dissert. ii, cap. 5.

(11) Nimirum cœlestia, quæ Dei sunt, quæque per .

fidèm'futura credimus, et exspectamus. (*) Ita mss. Rem., Pomp., Urb. et edit. Ven.; alibi áutem legitur debitori, quæ vox etiam in margine Pompeiani cod: notatur. - - . (13) Mss. Wat. et Tol. inserunt de fide Henoch et Noe et Abraham cum corpore, etc. Sed videtur glossema, quod e margine in textum irrepserit, in quo notatum fuit agi hocToco de fide Henoch, Nge, etc. Sane solus Hónoch cum corpore translatus fuit. (14) Mss. Pomp.legit pervaluit, uti apud Lucretium, lib. vi, v. 956, ubi tamen prævalet, legeudum esse aliqui exis imant. . (15) Scabrosis est in mss. Pomp. et Zen. At in margine Pomp. notatur, scabiosis. Contagiosi autem äicti Lepræ vertices, quod illa contactu contrahatur; Scabiosis autem ad ulceruin vertices referri videtur. (16) Sparaverius pro ersequiis mallet legere eruvii§; at `exsequiis relinquendum patet ex Arnobio lib.'i adversus Gentes, pag. 30, qui de apostolorum miraculis loquens, simili formula usus est : Ab tumu

lis remeare defunctos exsequiarum conversione jusserunt. Et saue exsequias a Zenone sumi pro funeris comitatu ex sequentibus palet, ubi comitatus kictum in gaudium versum commemorat. Similiter etiam Ambrosius, lib. v in Luc., cap. 7, exsequiarum turbam appellans, exsequias pro- turba filii viduae funus comitante aperte sumpsit. [In antiquis nimirum funeribus cadaver sequebantur homines funeream pompam comitantes ; unde Terentianum illud : funus interim procedit, nos sequimur; et ex hoc quidem erse- . quias dictas, quod populus sequeretur, donatus notavit. Interim hoc loco S. Zeno Arnobiuim imitatus cognoscitur. (17). Nunc reus erat, dixit Cic. ad Attic. lib. ii : Nunc videbam , de Claris orat. Similiter eliam modo erat, apud Ovid., lib. i Trist., Eleg. 3. Iterum S. Zeno tract. 5, lib. i, num. 4 : Nunc clamabus, runc red

D debas. etc.

(18) Præclara legitur in mss. Pomp., Tol. et Wat.

[ocr errors]

autem prò prælata invenitur in Appuleio de I)eo Socratis , et in glossis antiquis apud Ducangium in Glossario. (19) In edit. Wer. emendatum erat non proderunt, de quo satis adnot. 2. - - (20) Transire in populum charitas dicitur, quod omnibus prosit; fides autem prodest illi soli, qui fidem concipit ; sicuti paulo aiile dixerat : Fides sibi soli prodest, charitas omnibus. (21) Fidein paucorum esse, charitatem vero omniuum, eam in sententiam vere dici potuisse arbitramur, quod fides in paucis sit, quia Christiani sunt pauci præ cæteris infidelibus, qui licet fide careant, charitatem tamen aliquam habent, cum nemo sine aliquo amore esse possit; unde et gentes sese invicem diligere, et benefacere pluribus leguntur. Non itaque

ac fides tempus habent; charitas autem finem non A sensu magistra dilectione COnverti, ut quivis intelli

habet (I Cor. xiii ), momentis omnibus crescit, quantoque ab ea diligentibus invicem creditur, tanto invicem plus debetur. Non quemquam pro persona diligit, adulari quia nescit ; non pro honore, quia ambitiosa non est; non pro sexu, quoniam illi unus est ainbo; non pro tempore, quiä varia non est ; non æmulatur, qnia invidia quid sit, ignorat; non inflatur, quia humilitatem colit; non malum cogitat, quia simplex est; non irascitur, quia etiam injurias libenter amplectitur; non fallit, quia fidem ipsa custodit; non ulla re indiget, quia ei præter quod est, nihil est necessarium. Haec rura, urbes ac p0pulos, (22) composita 23 pacisque conservat. Hæc circa regum latera securos gladios (25) facit. Hæc

bella premit, lites tollit, jura evacuat, fora compes- B

cit, odia eradicat, iras extinguit. Hæc mare penetrat, (24) orbem circuit, commercio nationibus necessaria subministrat. Potentiam, fratres, cito ejus edicain. Quidquid locis natura negaverit , charitas (25) . reddit. Hæc conjugalis affectus duos homines sacramento venerabili unam cogit in carnem. Haec humanitati præstat esse, quod nascitur. Hujus est munus, quod cara uxor, quod (26) generosi liberi, quod veri sunt patres. Ilujus est munus, quod alii, ut nos, aut plus fuam nos, proximi, vel amici sunt nobis. Hujus est munus, quod diligiinus servos, ut filios ; ac nos illi colunt libenter, ut dominos. Hujus est munus, ut, non dicam (27) notos, aut amicos, sed sæpe etiam eos, quos numquam vidimus, diligamus. Hujus est munus, quod antiquorum aut virtutes ex libris, aut ex C virtutibus libros agnoscimus. W. Sed quid ergo diutius demorer in humanis, quasi sola isto affectu sint prædita ? Nonne videmus omne animantium genus congregatioue, concordia testari charitatem; atque ita omnes motus quasi uno

hic de vera et Christiana charitate sermo est; secus admittenda esset Sparaverii emendatio : Fides omnium est, charitas puucorum. Sed cum huic emendationi nulli codices, nullæ ediliones suffragentur; de charitate late sumpta hic locus accipiendus et interpretaiidiis videtur: de quo plura dissert. ii, cap. 5.

(22) Ita ex mss. Rem., Vat. et Pomp. In hujus postreum imargiue, et iir Wen. edit. pro pacisque habetur pacesque ; in edit. Weron. paceque ; in Patav. pace deleao qtue ex cmendatione, uti apparet, Sparaverii, cujus aduot. in fine referentur. Hæc lectio nobis quoque placeret, si cui codici vel editioni muteretur. D At cum que ubique legatur, lectionem quatuor codicum cæteris praeposuimus, qu;e a Zenoniana syntaxi non discrepat; uon nu|uam enim conjunctionem que secundæ post virgulam voci auctor apposuit. Composita autem pacis pro pacta in concilianda pace composita dixit, et ellipsi usus est illius siinili : Amara curarum apud Horatium, abdita montium, et alia id geueris plura apud Lucretium, Tacitum, Apuleiuim et alios.

(25) Fallit in plerisque codicibus et editione Wen. legitur. Soluum in mss. Pomp., Zen. et in cæteris editis facit, quod retinuimus.

(24) Urbem pro orbem facili unius litteræ mutatione perperam in manuscriptis et editis scriptum est. Emendationein sensus persuasit. Commercio restituimus ex mss. Rem., Pomp., et edit. Ven., cum alio

gât, hoc fieri non posse sine naturalis amicitia, djj. plina? Quid autem pro se in necéssitatibus gerant, omnibus nota porcorum quotidiana propemodum tam jucundi certaminis exempla declarant : quia áliquis eorum cum forte de numero andacis lupi rabie (28) ro. tatus, in præsens periculum 24 cœperit (29) infestationibus tyrannicis duci, omnes repente concelerant; labor:' nti subveniunt; pene armis ipsis inimici cerlatim se (50) crebro suhjiciunt; ingenti fragore confunduut; exseruisque mucronibus sordidis, velut testudine quadam resistunt; vincuntque facilius charitate, quod sigillatim nuda vix possunt superare virtute. Eleimenta quoque ipsa, fratres, satis diversa satisque repugnantia olim deprehendisset interitus, nisi ea invicem mutuis æqualibusque temperantiæ dotata muneribus, perennis connubii fideli propagine bénigna charitas illigasset. Niliil est prorsus, quod sine hac gratuin, sine hac pacificum, sine hac fidele, sine hac securum, sine hac gloriosum, sine hac Deo junctum, sine hac possit esse perfectum. Denique cum Dominus interrogaretur, quod esset summum legis sacræ præceptum, sic ait dicens : Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, ex tota amina tua, et ex tota virtute tua. Et secnndum simile huic : Diliges proximum tuum, tamquam teipsum. In his duobus (51) præceptis pendet omnis leæ, et prophetæ ( Matuh. xxii, 37, 59, 40). Unde manifestum est, dilectionem virtutum omnium divinarum esse substantiam naturalemque magistram : quoniam ex lege discitur, sed in mentibus nasciuur : lex enim pendet ex charitate, non charilas pendet ex lege, sacra Scriptura dicente : Justo lex posita non est, sed peccatori (l Tim. i, 9). Peccator autem ille est, qui charitatem non habet Dei: ac per hoc (32) operanti iram recte subjacet legi. Atqui forte aliquis dicat, lex spernenda est, quia

sensu legeretur sic : urbem circuit : commercia mationibus necessaria subministrat. (25) Reddit pro dat; nam ut notat Celsus J. C. de verborum significatione, L. verbum I. xx Dig., Reddendi verbum quamquam significationem habet retro dandi ; accipit tamen et per se dandi siqnificationem. Sic reddere epistolain, jus reddere pro dare saepius apud probatos auctores invenies. Quamquam cum de commercio hic sermo sit; reddo stricie accipi potuit, quatenus per commercium commutatis mercibus, aliud pro alio. quod accipitur, redditur. (20) Generosi hoc loco dicuntur non degeneres liberi, qui recte factis sui generis decus luentur, idque potissimum charitate præstatur, quatenus hæc ad generis ejusdem decus conservaiidum ipsos impellit. (27) Iu mss. Rem. et Urb. iqnotos, aut inimicos : ignotos etiam legitur in codice Pomp., sed male; nam ignoti sequenti versu comprehenduntur. Paulo post pro demorer, in margine ms. Pomp. et Edit. Ven. legitur demoror, et sunt pro sint. (28) Mss. Wat. et Urb. denotatus: Zen., Pomp. et Spar. devoratus : Tol. denotatur, qui mox cum cæpit pro cæperit. (29) Infestatio est apud Tertullianum Apolog. cap. 1. (50) Edit. Ven. et ms. Pomp. in imarginé habent cerebro. (51) In editis et in Pomp.ms. margine mandatis; at in textu nec non in codicibus Rem.,Tol.,Zen., præceptis. (52) In edit. Palav. operans, sed perperam : spectaAbsit, fratres : imo potius veneranda est, quia veritatis speculum, quia rigida quædam dilectionis est forma : quidquid enim a justo didicit, id facere injustum quoque compellit : (35) bifarie inclyta, unum glorificando, alium corrigendo. VI. Constat ergo omne Christianitatis magis in charitate, quam in spe, vel fide esse depositum : sicut evidens testatur exeinplum, Judas 25 (54) Iscariotes traditor Domini, et spem et fidem perdidit : quia charitas n ipso non mansit : nam et hæreses et schismata sic disseminantur, cum inflata fides ac spes, dilectionis a fundamento velluntur. Quid autem sine charitate sint non tantum istæ, sed et aliæ quoque virtutes, indice Paulo cognoscite : Et si habuero, inquit, omnem fidem ita ut montes transferam, charitatem non habeam, nihil sum. Et si in cibos pauperum distribuero omnia mea, et si tradidero corpus meum, ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil proficio (I Cor. 1, 2, 5). Charitas enim, fratres, omnia diligit, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Charitas numquam ercidit ( Ibid., 7 et 8).. Igitur non immerito Dominus Deus proximi dilectionem commendat : quoniam s0lam (55) praesumit servare posse, quod præcipit. VII. Primum est itaque dilectionis officium, Deo refundere, quod nati sumus : solique debere, quod vivimus : nihilque prorsus cordis nostri in penetralibus retinere, quod (36) alieno jure servemus. At cum ab eodem hujus devotionis invitatione inhabitari, seu nos in ipso habitare coeperimus, sicut Joannes dicit : Deus charitas est; qui manet in charitate, in Deo manet,

justo necessaria non est, peccatori vero molesta est. A mus, quia facta commutatione, quod ejus est, fit pro

et Deus in illo manet (I Joan. iv, 16); tunc demum, C

fraures, charitatem per semetipsum ei condigne redde

tur enim Pauli locus : leae enim iram operatur, ad Rom. iv, vers. 15. Emendavimus autem ex mss. et c;eteris editis. Solus Urbin. codex habet operantium. Ms. Tol. paulo post: quia gt justo. (53) Bifariam scriptores Latini optimæ notæ habent, sicuti trifariam, quadrifariam, multifarium, etc. Trifarie tamen hal)et Diomedes grammaticus multifarie Plinius xviii, 7, et Solinus cap. 18, ex quibus Zenonis locutio satis vindicata videtur. Mss. Tol. el Urb. indita pro inclyta. - - _ (54) Mss. Pomp. et Zen. Schariotes, sicuti et mss. Hiéronymi in cap. x Matth., pag. 57, similiter scribunt, 6i Hilarius in ps. cxxviii; in plerisque nostrorum mss. Scarioth. (55) Hic præsumo aperte pro certo cognosco, ut m0nuiuiiis adnot. 6. (55)Non quod nihil debeamus diligere præter Deum, cum proximum quoque Deus amare nos jubeat; sed quod nihil sit diligendum, nisi e9 jure ac ratione, quam nobis Deus ipse præstituit, ita ut ipsum Deum in omnibus, quæ diligimus, diligamus. (57) Sparaverius uallet legere nostrum. Sequens est, officiuin subintelligitur, id est secundum officium ; de pfiimo enim hactenus dixerat. (38) Mss. Tol., Urb., Zen. et Pomp. exspectavit. (39) ln margine ms. Pomp. exitum. (40) Vultus pro imaginibus dicti a Trebellio in Claudii, a \ opisco in Probi, a Capitolino in Maximi et Balbini Witis, nec non in L. Cod. de publ. læt. nunt. ubi imperatorum imagines publico cultui expositas liquet. Ilunc morem S. Zenonis ævo apud Christianos quoque ol)tinuisse ex hoc testimonio discimus; Reges enim Imperatores appellat, ut ostendimus

partibus (57) nostris. Sequens est, ut etiam proximos eo affectu, quo nos ipsos diligimus , diligamus : maxime cum cognationis ipsa hoc exigant jura : clamat enim propheta : Deus unus creavit vos. Nonne pater unus est omnium vestrum ( Mal. ii, 10)? Quisquis igitur nobilitatis suæ conscientiam retinet, diligit fratrem : nec aliquid audire (58) exspectat ex lege, ne admonitione, pietati aliquid derogetur: tantuinque se in ipso amat, ut oderiu se sine ipso. Accedit ad cumulum, quod ideo Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam fecit, ut contemplatione imaginis pateremur reverentiam veritatis; in eaque res conditione dimissa est, ut si quid mali, 26 vel boni cuiquam fecerimus, Deo fecisse videamur; propter quod non imme

B rito Joannes peculiaris arcanorum l)omini consultor

constanter edicit : Si quis dixerit, quoniam diligo Deum, et fratrem suum odit, mendax est : qui enim non diligit fratrem suum, quem videt, Deum, quem non videt, non potest diligere (I Joan. iv, 20). Decertemus igitur, fratres, inter nos mutui amoris æmulatione gloriosa; imaginemque Dei dignissime venerando, declaremus quid ipsi veritati debeamus, scientes, quoniam si quis imaginem læserit, in (59) exitium suæ animæ incitat veritatem. Nec est dicto longe probatio. Si inclyti cujusquam ßegis (hominis tamen) (40) vultus, quivis ulla violaverit ratione; nonne continuo velut sacrilegii commissi capitales pœnas luit? quanto magis in Dei causa fortius præcavendum est, quem solum veretur, quidquid in (41) virtutibus naturæ a Regibus ipsis quoque metuiiur? VIll. Sed necessario unicuique sinceri amoris est noscenda proprietas, ne sub sono nominis(42) coii

tractat. i adnot. 58. Patet etiam ex Anbrosio serm. 10 in ps. cxviii, ntim. 25 : Qui coronat imaginem im . peratoris, utique illum honorat, cujus imaginem coromavit : et qui statuam contempserit impcratoris, impera. tori utique, cujus statuam consputaverit, fecisse videlur '}'"'; Et lib. v, Ilexainerom, cap. 9, num. 57 :

£re fusa principum rapita, et ducti vnltus de aere vel de marmorejab hominibus adorantur. Quod porro de capitali poena iii imaginum violatores tradil Zeno, spegtat legem Juliam majestatis allegatam D. l. 4S. tit. 4, I. δ et 6. S. Methodius, apud Damascenum, relatus testimonio ultimo post Or. 3 de Imaginibus, tom. i, pag. 390, eos condemnatos teslatur, qui in principuim imagines probra conjecissent, ac si in ipsos principes peccassent. Similia habet S Basilius, enarrat. in Isaiam cap. 15, apud eumdem Damascenum,

D pag. 566. Spartianus quoque, in Caracallæ Vita, pag. mittatur regula veritatis; est enim et alius amor A est, concupiscentia est carnis et concupiscentia oculorum

87: Damnati sunt eo tempore, qui urinam in eo loco jecerunt, in quo statuæ, aut imagines erant principis. Celebris item est imperialium statuarum historia, quæ Antiochiæ dejectae magnam ibidem perturbationem severissimæ punitionis inetu excitarunl; qua occasione S. Joaunes Chrysostomus plures orationes habuit ad populum, qu;è de statuis inscribuntur. Mittimiis alia plura. (41) Virtutes naturæ heic vocantur fulmina, terræmotus, morbi, seu ( ut loquamur Psalmistæ verbis, ad quae S. Zeno respexisse videtur) ignis, grando, mir, glacies, spiritus procellarum: et serisus est, hasce maturæ virtutes, quæ ipsis regibus melum incutiunt, neminem vereri, nisi solum Deum, cujus nulibus parent ; nam faciunt verbum ejus. (42) Ea committi dicuntur, quæ in discrimen ac sane saluti nostræ contrarius; cui recte hominis forma tribuitur, quia temporalis ac fragilis esse cognoscitur. Ideo lineamento puerili depingitur , quia ejus lasciva lubricitas nec annis senilibus 27 temperatur. ldeo nudus, quia voluntas ejus est turpitudo. Ideo pennatus, quia in quæcumque conceperit, velociter ruit. Ideo telis facil)usque constructus, quia illicitis ardoribus semper junctus est gladius. Ideo aulem cæcus, quia cum exarserit, non ætatem considerat, non formam , non sexum, non gradum, non sacrosanctum illum (45) saltem sanæ pietatis affectum. Hic facibus suis (44) Evæ pectus incendit. Hic Adam suis telis occidit. Hic Susannam coiiatus est duorum seniorum aut prodigiosis ignibus

et ambitio sæculi : quae non est a patre, sed eae concupiscentia mundi (I Joam. ii, 15, 16): per hanc enim diabolus cum (50) diverse hominum mentes (51) capit ac decipit, sic cupido vocitari a luxuriosis suis, sibi cultoribus, cœpit. IX. Nunc ergo videamus, unde vera charitas veniat, ubinam consistat, cui vel maxime debeatur. Utique illi, qui hominem fecit; qui ei munus perpetuæ charitatis similitudinem suam tradidit ; qui orbem terræ donavit : qui omnia elementa mundi cum animantibus suis ejus potestati subjecit ; qui ei annos, tempora menses, noctes, dies, clarissimosque duos regalium orbium currus (52) munerifero semper vicissitudinis delectamento servire præcepit ; qui eum

subjicere, aut parricidali gladio jugulare. Ilic Joseph B supradicti amoris (55) male dulcibus venenis occisum,

muiieri (45) flagitat esse violentum ; quem etiam, dum denudat, esse non invenit impudicum. Hic (46) synagogam expugnavit , cum sua illi arma concedit. Ilic ubique turbulentus, ubique fertur insanus. Promittit, (47) fallit, dat, tollit: nunc tristis, nunc hilaris, nunc humilis, nunc elatus, nunc ebrius, nunc jejuntis, nunc accusator, nunc reus. Jocatur, Iudit, pallet, tabet, suspirat , (48) celat, obsequitur : aut tentat, aut decipit, (49) pejusque blanditur, quam furit. Occasionem ullam prorsus nocendi non præterit. Wultis scire, quod malum sit? in ipso fructu suo etiam ipse se odit. Venenis ejus quotidie totus exæstuat mundus : pestiferisque voluptatibus ita corrupta sunt omnia, ut quidquid in e0 geritur, non

infernaeque sedi submersum, majestatis suae (54) sacramento vivificatum, insuper regni cœlestis participatione ditavit. 0 charitas , quam pia et quam opulenta ! o quam potens ! nihil habet, qui te non habet. Tu Deum in hominem (55) demutare valuisti.Tu eum l)reviatum , paulisper ab majestatis suæ immensitate peregrinari fecisti. Tu virginali carceri novem memsibus religasli.Tu Evam in Mariam (56) redintegrasti. Tu Adam in Christo renovasti. Tu sacram crucem in salutem perdito jam (57) mundo providisti.Tu mortem Deum mori docendo vacuasti. Tuum est, quod cum occiditur ab hominibus Deus omnipotentis Dei filius, nullus irascitur de duobus. Tu populi coelestis animam tenes, cum ornas pacein, fidem cuslodis, am

debere diligi a nobis sacris vocibus dum jubetur, C plecteris inuocenliam, veritatem colis, patientiam

recte sapienlibus exsecrabilis esse videatur, Joanne dicente : Nolite diligere mundum, neque ea , quæ in mundo sunt. Si quis dilexerit mundum, non est charitas patris in illo : quoniam omne, quod in 28 mundo

certamen quoddam conjiciuntur. Sic apud Juvenalem, Sat. vi, v. 455, legitur committit vates, et comparat , propterea quod ex comparatione periculum ipsorum fiat. Itaque ne sub somo nominis commitlatur regula veritatis, idem est ac ne ob nominis similitudincim in discrimen et periculum conjiciatur. At forte cuipiam magis arrideat lectio ms. Urb. in quo scribitur commutetur. (45) Mss. Val., Pomp. saltim et cum Urb. suæ. In margine autem Pompeiani codicis, saltem sane. (43) Quid hoc loco innuat S. Zeno, dictum est latius dissert. ii cap. 4, ubi similem locuiii ex tract. 13 lib. i pluribus explicavimus. (45) Flagitare pro infamare et accusare legitur apud pròbatos scriptores. Vide Festum voce intercutem, et Tacit lib. 1 cap. 55. Est autem flagito praesertim de infamia rerum turpium, sicut etiam usurpatur pro petere, seu agere stuprum ; et similiter flagitium pro stupro. Amor autem Josephum infamavit intentati turpis flagitii, ac si violentiam , quam passus fuerat, ipse mulieri intulisset, Ms. Vat. pro flagitat esse habet flagitasse. • (46) Sparaverius indicari heic censet historiam descriptam Numer. xxv, Jud. xx, xxi. (57) Restituimus fallit ex mss et, editione prima, quod verbum a caeteris editionibus aberat. (48) Ms. Urb. zelat, quo verbo usus est Tertullianus in carimine contra Marcionem et Interpres vulgatus psalm. lxxiii, 3. At Zeno, tract. 4, n. 2, zelatur pro relat scripsit.

[ocr errors][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small]

novitate mortis, nullis præmiis, nullis amicitiis, A deris-; nulla human;e curiosiiatis calumnia commo

nullis affectibus , omni sane tortore pietatis mordacitate pejoribus, separari permittis. Tu, ut nullum vestias, nuda esse contenta es. Tibi fames s ginatio est. Si panem tuum inops esuriens manducaverit, tuus census est, totum in misericordiam habere, quod habes. Tu sola rogari non nosti. Tu oppressos vel cum dispendio tui incunctanter eripis in qualibet angustia constitutos Tu c • corum oculus. Tn pes claudorum. Tu scutum fideli- simum viduarum. Tu melior pupilloruiii , plus quam uterque, parens. Tibi oculos numquam siccos esse aut misericordia permittit , aut gaudium. Tu tuos ita diligis inimicos, ut inter eos charosque tibi quid distet, nemodiscernat. Tu, inquam, cœlestia humanis , humana cœlestibus jungis arcana. Tu divina custodis. Tu in Patre imperas. Tu (8) tibi in Filio obtemperas. Tu in Spiritu sancto exsultas. Tu cum in tribus una sis, nullo pacto divi

qui a verho providisti regitur. Dein ms. Vat. Tu mortem Domini mori. (38) Tibi restitutum ex mss. Rem., Vat., Pomp. et Zen. Quomodo autem Pater imperet, et Filius obtemperet, explicat S. Zeno, lib. ii, tract. 1, et 6. Pater autem oblemperare sibi imperanti in Filio dicitur, qua tenus qu ae Filius facit, eadem efficit ei Paier., Joan. xiv, 10 : Pater autem in me manens et ipse facit operat. $. ) In Filio pro in Filium dixisse videtur S. Zeno. Vide adnot. 7 in tr. 16 l. ii. (60) Ms. Rem. poientia. Ms. Tol. sola Trinitatis p0tentia. Idem habet et codex W.at. qui pro convertis scribit convenistis Hic locus eorruptus , ut videtur , et ol)scurus. Deum quidem a potentia actu operatrice appellari , palet ex aliquot Patrum sententiis , quæ videsis apud Dionysium Petavium tom. 1 de Theologicis dogmatibus, lib. viii, cap. 8. Quid autem charitas I)eus dicatur ratione potenti;v, quam sola charitas convertit , non plane intellgas, nisi explices sic , nimirum solam charitatem, qua I)eus se et nos diligit, effecisse , ut is se se foras communicaturus, potentiam in mundi creatione exerceret , ut scilicet ii essent , in quibus divinae perfectiones elucescerent, quosque su;e bonitatis participes faceret. TRAct. IIl.— (1) Doctos Zenonis sermonibus adfuisse hinc colligimus: qui autem hi fuerint, paucis coujicia

mus. Cum hoc in sermone eam institiam S Antistes ,

commendet, quae a Gentibus ex plulosophorum p'acitis stultitia * audiel)at ; eaim vero reprobet justitiam saecularem, quae injusta quidem , sed sapientia a Gentibus praedicabatur; doctos , qui Zenonis sermonem cachinnis exciperent, ipsos ellinicos fuisse quispiam existimet : quippe.qui ex falsa justiuia, quàm colebant , sapientes se vere esse, Ciiristianos auteum huic justitiae inimicos, stultos ac imperitos putabant. Sed alia fortasse de causa ipsos Ethnicos doctos hic appellari crediderimus, cum caeliinnos ex hisce doctis hominibus metuat, ob sermonem non fucatum, uui ab ipsis quæritur, a se autem elingui et imperitissimo abesse affirmat. Vulgata miiuirum erat apud eulinicos opinio , se solos, qui politioribus litteris et philosophiæ vacab int , doctos esse ; Christianos autem ab hisce studiis alienos , rudes et imperitos nuncupabant. Hinc Caecilius elhnicus apud Miinucium Felicem in Octavio p. 52, adversus Christianos sic loquens inducitur : Indignandum omnibus indolescendumque est, audire quosdam, et hos studiorum rudes, litterarum profamos, expertes artium etiam sordidarum, certum aliquid de summa rerum ac majestate decernere , de qua tot omnibus sæculis secturum plurimarum usque adhuc ipsa philosophia deliberat. Siiiiilia Celsus oggerii apud Origeuem, lib. iii, pag. 144, illitteratissimos et rusticis

veris. A Paterno fonte (59) in Filio tota refunderis; et tamen tota ubi reftinderis, nec recedis Revte l)eus diceris: quia Trinitatis (00) potentiam sola convertis.

3o TitACTATUS III. De Justitia.

I. Fortassis de circumslantibus (1) doctis quispiam in cachinnos erumpat , quod homo imperitissim;us et elinguis, aliquid audeam de justitia disputare , de cujus proprietate excellentes ingenio et doclrina (2) viri nihil certi libris ingentibus prodiderunt. Sed ego 31 non curem, de me quemadmodum quis jocetur: non enim in Ecclesia Dei fucatus qu vritur seriaJ, ct non veritas pura ; a qua longe omnes illi non in meB rito aberraverunt, qui justitiam Dei manere in (5) eloquentiæ viribus aestimabant. Denique cum eam comprehendere non possent ( neque enim poterant

simos vocams Christianos; et Julianus Apostata eadem scripsisse fertur ex orat. 4 Nazianzeni in Julianum, et a Cyrillo Alexandrino, lib. v , contra eiiimdehu. Legenda etiam, si libet, quæ ex Gentium sensu refert Ariiobius, lib ii , pag. 45. Interiim cogita, lector, quantae Zeno eloquentiae et doctrinae fuerit, cum ct docti etlinici ad eum audienlirm convenirent. Ex his porro ecclesiam patuisse omiiiibiis , noii catechumenis solum et haereticis, sed ethnicis etiam , dum sacra concio haberetur , plane convincitur ; quod aliis ejusdem et sequioris aevi monuimentis aperie decretum invenitur. \ide Concil. Walent c. 4, Carlag, iv, c. 84. Tertulliani tamen aetate id caulholicis minus probatum fuisse videtur ex libro de Præscript. c 41, ul)i h;vreticorum morem a catholicorum saltem Africae disciplina alienum reprehendens ait : 1n primis quis C cutechumemus, quis fidelis, incertum est : pariter adeünt, pariter audiunt, pariter orant; etiam ethnici si sjg;; rint, Sanctum camibus, et porcis margaritas, licet non veras. jactabunt. Simplicitatem volunt esse prostrationem disciplinæ, cujus penes nos curam lenocinium vocant. At quae disciplina tribus primis s;eculis , dum ob persecutiones lalendum erat. catholicis displicuit ; ea post redditam Ecclesiæ pacem, dum mihil ab advenienlibus ethnicis erat metuendum , eosque discernere et stató tempore excludere liceb l una cum calechumemis, ne Sanctum canibus praeberetur, placuit. Sic etiam Jud;ei coram omnibiis legem interpretal)antùr, de quo multa Walesius in notis aul Eusebii Hisloriam, lib. 11, cap 6. Ilac porro in Zenoniana periodo pro audeam ms. Pomp. habet audeat. (2) Nos veri juris germanæque justitiæ solidam et erpressam effigiem nullam tenemus; umbra et imaginibus utimur: iia Cicero ingenue confessus est lib. iii de Officiis, ethnicorum pliilosophorum personam gerens ; qui multa licet de justitia tradiderint , nihil tamen eos solidi, nihil veri attigisse fuse probat Lactantius, lib. v Divin. institut., ex quo S. Zeno in huuc tractatum non pauca derivavit, ut mox videbimus. Id ipsum poetæ quoque et hnici intellexerunt ; ac proinde fin.rerunt , inquit idem “Lactanlius, lib. iv , cap. 5 , justitiam offensam vitiis hominum cessisse e terra, in cælumque migrasse. In sequenti periodo edit. Wem. non curo pro non curem, et ins. Urb., jocatur pro jocetur. (5) Philosophos hic et oratores ethnicos S. Zeno - notat. Philosophi etlinici, qui in scholis publicis philosophiam tradebant Ambrosii quoque tempore, ut discimus ex lib. I de Fide cap. 15, in sermone divites sumt, ait idem auctor, Enar. in psal. xx\vi , num. 28, et ex his plerosque phaleratis sermonibus artem suam jactare prudentiæ notat lib. v ii in Lucam num. 66. Soplmistæ autem præcipue indicantur, quorum

« ElőzőTovább »