Oldalképek
PDF

de pericope illa loquens I.ucæ xxii, 45, 44: Et fac- A vavit, nempe in probatioribus mss. ubique lectionem

tus in agonia prolixius orabat. Et factus est sudor ejus sicut guttæ sanguinis decurrentis in terram, quæ in codice nostro desunt. Nec sane (inquit) ignorandum a mobis est, et in Græcis, et in Latinis codicibus complurimis vel de adveniente angelo, vel de sudore sanguinis nil scriptum reperiri. Ambigentibus igitur utrum hoc in libris variis aut desit, aut superfluum sit ( incertum enim hoc nobis relinquitur de diversitate librorum) certe, elc. Qua de re, aut quo saeculo expuncta fuerint verba illa, aut a quibus, in obscuro est. Expendi tamen merentur ea, quæ Grotius ad hunc locum (adnot. in Lucam), tum ad alium ejusdem Evangelistæ commentus est, ne viri eruditissimi judicium legentibus imponat. Illaudabilis (inquit, de adventu an

hanc constanter ab Hilario retentam. Ex qua uniformitate in adducendis, diversis licet et loco, et materia, sacroruin librorum pericopis, uullibi facta mutatione verborum, conjicere ccrto possumus, veteres Ecclesiæ scriptores non e memoriæ penu, ut plerumque solebant, sed ex codicum suorum fide eas adtulisse, longe autem certius, cum has, ad argumentuin aliquod illustrandum , præcise ac per partes inculcant. Cujus rei exemplum alternm dabit Tertulliani locus a Millio non observatus : ex quo clarissime liquet scriptorem hunc sic olim in antigrapho suo legisse, haud levi sane argumento codicem nostrum, qui eamdem lectionem exhibet, ex ap0graphis ad vetustissima exemplaria comparatis, de

geli, et sudore loquens) fuit et superstitio, et temeri- B scriptum fuisse.

tas eorum, qui hanc particulam, et sequentem de sii-
dore delevere : nihilo grariore de causa, quam quo il-
lud, quod supra est de fletu, deletum diximus. Dixe-
rat autem ad Lucæ xix, 41, particulam illam de fletu
a Latino, Syro, Arabe interpretibus retentam. At
Epiphanium testari, suo tempore aon Pxtitisse.in.
püblice receptis exemplaribus: digújjg* veflì::
illius in Ancorato, quæ notentur, vel ob hòc (îiittf
ut videamus quantum sibi Ecclesignum.4r£pgsiii per-
miserint. Verba Epiphanii a Göügë iirftèrit? *: άιάe
illi improbandæ præsidiim ecclesiasticörüni iiceiitiæ
ansam præbuerant, adtulit Millius, errare, inquiens
(Proleg., n. 798), misere Grotium, qui ita de Eccle-
siarum præpositis senserit. Ea sunt: 'op0ööoáot 8§
&μόοντο τδ ρητόν yo6w6ivrts, xai μῆ voiaavrss «στα?
ràoc, xzi τὸ ἰσχυρότατον. Et sane mirum quod vir
infinitæ lectionis, et accerrimi judicii, orthodoxos ,
qui haud laudabili timore, ne fletus Servatore nostro
J. C. indignus videretur, ea verba deleverant, hic
loci pro Ecclesiarum præpositis intelligi woluerit ;
multo vero magis, quod si άδιέp0ora (ad quæ ibidem
provocat Epiphanius) adhuc supererant exemplaria,
ea profectoesse debebant, quæ in Ecclesiiset castius,
et accuratius, quam apud privatos, servari solebant.
Tantum abest ut ecclesiastici ipsi, aut episcopi ali-
quid de primævo textu detrahere sibi ipsis permi-
serint.

Locus alter, uti in codice nostro, sic ab Hilario lectus est Matth. xxvi, 55: An putas quia non possum rogare Patrem meum, et erhibebit mihi modo plusquam duodecim millia legiones angelorum ? Ililarius de Trinitate x, 42 : Nec sibi angelus mittitur, qui si vellet, duodecim millia legionum de cælo deduceret. Et in psalm. liu : quia cum Domino duodecim millia legionum angelorum possent in tempore passionis assistere. Ei sic rursus psal. liv: Sed inter hæc habens potesuatem duodecim millia cælestium !egio*num evocare. Millius ad hunc Matthæi locum, præeunte Erasmo , putavit Hilarium memoria lapsum, dum ad laudatum psalm. Liv, duodecim millia scribebat. Canone enim, inquit, xxxii in Matlh. legit ut editi. Fefellerant scilicet Millium unus et alter ex tribus locis adductis; neque vidisse poterat, quæ doctissimus editor obser

Lucae xv, 8, Vulgata : Aut quæ mulier habens drachmas decem, si perdiderit drachmam unam, nonne accendit lucernam, et everrit domum, et quærit diligenter donec inveniat? Noster argenteus: Nonne accendit lucernam, et scopis mundavit domum, et quærit .diligenter , etc. : Šriu£;j.§*{;le Pudic. cap. 9): Nos autem, quia íión è£'járáboli* materias commentamur, sed ex materiis. pargbglas .interpretamur ; ncc ralde laboramus %m¥ia: $ii$&jogit: έne torquere, dum contraria quoque caveaiiiüs. Quàre céiiium oves ? Et quid utique decem drachmae ? Et quæ illæ scopæ ? Nccesse erat, qui unius peccatoris salutem gratissimam Deo volebat exprimere, aliquam numeri quantitatem nominaret, de quo unum quidem periisse describeret. Necesse erat ut habitus requirentis drachmam in domo , tam scoparum, quam lucernæ adminiculo accommodaretur.

[ocr errors]
[ocr errors]

Clericus epist. ad Optimianum præfixa editioni Lipsiensi Millianæ : Bene itidem , ait , observatum eae Grotio antiquam lectionem non esse o5ro, nondum, sed „,,, non. Verum satius fuisset ipsum Hieronymum lib. n adv. Pelag. citari, unde hæc habet Grotius. Aut non legerat attente Clericus prolegomena Millii (Proleg. n. 703), ubi Porphyrii locos expendit, aut memoria fefellerat, nam allata ab ipso Ilieronymi verba offendisset. Caeterum in sua IIarmonia Evangelica vexatam lectionem retinuit, quam Græca exhibent; et in Commentario historico integram explaa navit ex persona Christi apostolis respondentis, ipsos quidem posse Ilierosolyinam ire, ut initio festi illic C lium intrusa fuerit, infirmant omnino et quæ præ

adessent, sed se eo nondum iturum, quod oportunum sibi tempus illuc eundi nondum advenisset. Num vero ex llieronymi lnco recte conjecerint, antiquitus lectum oùz, non oÜro, judicent eruditi. Verba ejus sunt (Cit. lib. ii adv. Pelag. cap. 6): Negat fratribus, et propinquis ire se ad Scenopegiam. Et postea scriptum est : Ut autem ascenderunt frutres ejus, tunc et ipse ascendit ad solemnitatem, non manifeste, sed quasi in abscondito, itURUM se NEGAvit, et fecit, Quod prius NeGAvenAt latrat Porphyrius. Inconstantiæ , ac mutationis accusat, nesciens omnia scundala ad carnem esse referenda. Aeque profecto negabat Christus se adscendere ad Scenopegiæ festum adhibita particula o7ro ac illa oùx; quod nos non vengo per ora aut non vengo utroque modo negantes efferimus. Præterea qui locus Porphyrio ex vocula illa oùx asserendi in Christo mendacii? nisi quod percitis, ac furentibus, quæcumque se offerant, arma sunt. Nam sequentia quia tempus meum NoNDUM est impletum, satis aperte innuunt opperiri se tempus, eu loram ascendendì. Equidem non puto perversum illud, sed acre, ac vividum cætera ingenium ita fauum fuisse, vt tain imbecillo argumento uti voluerit. Itaque interpolato codice usum Porphyrium legisse non dubito $yò yàp oùx xvz6iiaogat, non ascendam, quam lectionem singularem exhibet laudata Millii editio; nisi veterem, ac genuinam impostor ille corruperat; nam interpolatis exemplaribus usum fuisse objecit illi Hieronymus (Comment.in Matth.)in Marci loco 12. Certo si contextus adducti loci integer perpendatur patebit lectionem hanc clare Porphyrio tributam a Ilieronymo ejusdem verba reddente, itunum se negavit latrat Porphyrius. Haec latius paulo diduximus ad tuendam lectionem argentei codicis, quam non Porphyrii calumiiia posteriorem, sed vetustiorum exemp!arium primævi interpretis ante Hieronymum, fuisse vero similius puto. Joannis v, 4, deest in codice nostro integer ille locus de angelo statis temporibus e coelo descen

dente, de motione aquæ, etc., quem, inquit Kuste-.

rus ( Præf. ad Edit. N. T. Millii), olim dubiæ fidei a quibusdam habitum fuisse, ex veteribus mss. colligi potest, adduciis subinde eorum pluribus, quos in l)il)liothcca regia Lutetiæ consuluit. Mox addit : Quod si versus ille initio a codicibus N. T. abfuit, et postea demum in textum Evangelii Joannis irrepsit; id factum oportuit ante tempora Tertulliani, quippe qui ad hunc locum respexit lib. de Baptismo, ubi ait, Piscinam Bethsaidam angelus interveniens commovebat. Duriusculum sane est,virum doctissimumdubitasse, an locus ille in autographo Joannis extiterit; cum series ipsa integræ illius periochæ aliter suadeat. Ad quid enim priora illa de probatica quinque porticus habente : deque multitudine languentium, qui aquæ inoum, ibi expectarent? tum subsequentia de misero jIIo, uiginta jam et octo ab anuis infirmo, qui, inuerrogante Cliristo an vellet sanus fieri, respondit non Labere se hominem, a quo, turbata cum esset aqua, in piscinam immitteretur? quæ profeclo innuunt

A deesse aliquid, in quo de movente aquas illas mentio fieret. Cur itaque praetermissa pericopa illa? An quod τταράδο3ov videretur angeli descensus , et quotannis, et semel tantum, et uno dumtaxat ex tot languentibus ad sanitatis beneficium vocato? An quod rei tam insignis, et ad gentis suæ gloriam facientis Josephus non ineminit? An vero Tertullianus ipse male feriatis criticis hujusce lacunæ ansam praebuit ? Nos locum dabimus a Kustero praeteritum. Igitur, inquit . Tertullianus (Adv. Judæos, cap. 13), quoniam adhuc contendunt Judæi nondum venisse Christum eorum , quem tot modis adprobavimus renisse, recognoscant Judai eritum suum, quem post adventum Christi relaturi præcinebantur, ob impietatem, qua eum despexerunt, et interfecerunt. Deinde interjectis aliis de voB catione Gentium, de cessantibus apud populum illum cœlestibus beneficiis, mox subdit: Et ita subtractis charismatis prioribus, Lex et Prophetæ usque ad Joannem fuerunt. Et Piscina Bethsaida usque ad adventum Christi curando invaletudines ab Israel desit a beneficiis, cum eae perseverantia furoris sui momen Domini blasphemaretur. An, ut diximus, lectori haud satis attento, qualem certe Afer iste desiderat, fucum facere potuerint verba illa usque ad adventum Christi : quasi non ultra miraculum illud processerit, sicuti non ultra Joannis adventum prophetæ apiid Judæos exstitere, ceu puram conjecturam in medio rcliiiquumus. Verum et hanc, et cæteras omnes, et dubium illud Kusteri an historia de Probatica in Joannis Evange

cedunt vexatum hunc locum, et quæ sequuntur, ut diximus; quæ profecto omnia, si cui suspectum erat. miraculum illud, delevisse oporlebat. Nihil itaque certius quam aut aliqucm, qui sibi ex Antigrapho exemplar describeret, ant lectorem, scripturariis operis præeuntein a tertio commate ad quintum fallentibus oculis, et sic præterito quarto transiliisse, eodem postea errore in alia, atque alia apographa transeunte. Hac ipsa de causa notulis criticis, aut asteriscis in quibusdam exemplaribus signata pericope illa : in aliis aut ad oram, aut summa fronte diverso caractere descripta, teste Kustero. Privatis scilicet , qui alicubi prætermissam offendorant, in apographo suo, ut suspectam, censura illa D denotantibus. Sed inter ea, quæ critici ad hunc Joannis locum observavere, nihil æque mirandum, ac commentum illud v. c. Henrici Hammondi, quo, retento aihil. ominus contextu integro ejusdem periochæ, vim illam sanandi aegrotos, ab omnibus hucusque divinæ potentiæ tributam, in medicatas cruore pecudum, ... quæ illic ingenti numero ad sacrificia mactabantur, aquas transfundere conatus est. Non angelo propterea Domini, sed nuntio quodam a sacerdotibus misso eas commovente: ut medica illa vis sanguinis quaquaversum commisceretur, quæ hic de nuntio comminiscitur, a Grotio est mutuatus; hunc vide ad citatum Joannis locum. Quodque fidem superat, uno

dumtaxat quotannis, e tot a gris qui inibi heneficium A 11, § 127 (affert hic Græca Laertii, quæ brevitatis

illud præstolabantur, in salulare lavacrum introeunte. Quasi aut non interesset cæteris etiam prospicere : aut medica vis uni tantum satis esset futura. Ad omnes præterea morbos facto remedio illo: claudorum scilicet , aridorum , cæcorum , aliorumque , quos in multitudine illa languentium fuisse par est, et quod medicos omnes hucusque latuit. Quot enim cæci (ne aegritudines alias inveteralas commemorem, quæ medicis etiam doctissimis crucem figere solent) in principibus familiis opulenti gregem unum et alterum mactandum dedissent, e tenebris illis ut ad lumen pristinuin redire possent ? Iiusigni profecto exemplo, quam facile excellentibus cætera ingeniis illecebra novitatis imponat. Certe, quicumque commenlarium illud expenderit, mecum, ut puto , sentiet. Quamvis Clericus, qui tot alia in opere illo n0tis criiicis illustravit (Edit. altera Francof. apud Thomam Fritsch.), παράδοδον istud Iiamimondi, et infirma, si qua umquam, argumenta ad idem fulciendum allata tacitus præterierit. Inter nævos argentei codicis est etiam insignis aller de præternissa Joannis viii adulterae historia; qui tamen est illi cum vetustissimis plerisque communis. Nos in materia ista, utpote a viris doctissimis jam exhausta, pauca tantum alias observata hic addemus. Millo illud Grotii (Adnot. ad h. l. Joan.), haud scriptam scilicet a Joanne, sed ab ipso , aliisque aposlolis viva voce sæpe narratam, attextam subinde fuisse a Papia, aliisque Joannis discipulis ejusdem Evangelio , et ab Ecclesia probatam: quod satis certo testimonio constaret ab apostolis traditam. Nam et nullo omnino fundamento nititur coajectura ista ; et est etiam res periculi plena, si quid, ceu canonicum, addi a privatis evangelistarum historiæ olim potuisse credamus. Millius ad hunc locum, memoriæ lapsu, extitisse, inquit, historiam hanc in Evangelio secundum Hebraeos: et exinde huic nostro assutam a Papia , teste Eusebio, H. E. iii, 59. Niliil enim de hoc assumento apud Eusebium, qui præterea pro muliere adultera, foeminam aliam inultorum criminum ream non com

memorasset. Clericus miratur Hammondum, Grotii conjecturas

[ocr errors][ocr errors]

gratia relinquimns, et ejusdem latina damus). Irridebat enim, et libere loquebatur; quare cum adolescens adversus illum aspere quid dixisset, respondit quidem nihil, sed sumpta festuca pingebat figuram muliebria patientis, donec videmtibus omnibus adolescens, intellecta contumelia, abscessit. Tanti erat Clerico frustillum eruditionis, qua sane et varia, et multiplici , dicam etiam, in rebus plurimis exquisiia pollebat, ne periret, ul ad gravissimum argumciitum turpia ista, et, si quo alio in loco, certe in hoc summe inhonesta adferre non erubuerit. Papiam præterea, virum apostolicum ineptiis hisce operain dedisse! Mitius tamen, quam cum illum et vanum, et impostorem traducere non dubitavit (I). Adde, insigni etiam parachronismo, si Laertius vixit post Marcum Antoninum ut putat Palmerius, magis vero si anno circiter ccx Jesu Christi, Severi xvn, xviii, floruisse credatur, ut ait Tillemonlius; adde Menagium in Præf. ad Haert. Papias enim quinquaginta ad minus annis, ex hoc calculo, præmortuus Laerto fuerit. Desunt etiam in codice alia, quæ in Vulgata leguntur, ut Matth. xxvii, 8 : Propter hoc vocatus est ager ille Haceldama, hoc est ager sanguinis: codex, præterita vocula llaceldama, vocatus est ager sanguinis. Tum ejusdem xxvii, 55, integra pericope illa, ut impleretur quod dictum est per Prophetam, Diviserunt sibi, etc. Uti etiam viii, 9, nam et ego homo sum sub potestate constitutus, omissa sunt in nostro, sub potestate constitutus; quæ versio Gothica similiter præteriit. Sed defectus isti, quorum plerique antiquissimi sunt, tum alii etiam erudito lectori statim patebunt: non secus atque assumentum illud Lucæ xi, 56, et xiii, 17, aliaque hujusmodi. Addam lectionem argenteo codici peculiarem Lucæ xxi, 25. Vulgata: Et in terris pressum gentium præ confusione sonitus maris, et motus fluctuum : nosler : Et in terra occursus gentium anxietate, ut sonitus maris, et motus fluctuum ; quam olim putaveram ad Tertulliani locum (Adv. Marc. iv, 39) adornatnm fuisse, ubi ait : Sed monstrato dehinc tempore ercidii, cum cæpisset vallari exercitibus Hierusalem, signa jam ultimi finis enarrat, solis et lunæ, siderumque prodigia. Et in terra angustias nationum obstupescentium.

secutum, historiam hanc retinuisse (In Not. ad h. D Velut A sonitu wAnis fluctuAntis pro expectatione

I., Edit. supra laud.). Ipsemet tamen in utroque textu Ilarmoniæ Evangelicæ retinuit : tum in commenlario liisuorico latius digestam, in canonibus postea Evangelicis ad exeuiplum adduxit. Sed potiori jure mirabuutur profecto omnes , qui legerint adducta il)ilem a Clerico ad versic. 6, ubi dicitur Jesus inclinasse se, et digito in terra scripsisse, etc. Verba cjus sunt : Qui hanc historiam adsutam hic esse censent, possint suspicari Papiam, aut alium hanc circumstantiam mutuatam cepisse ex eo, quod refertur de Menedemo, et quod ita narrat Diogenes Laertius lib.

impendentium malorum. Sed unde demum manaverit; certe energetica est, ac mire exprimitur murmur immensæ illius multitudinis sibi invicem occursantium præ anxietate impendentis ruinæ, veluti est maris sonitus fluctuantis. En tibi locum alium egregii Scriptoris, quem contra Marcionem (iv, 26) urget argumenti gratia, at propterea sic lectum in exemplaribus suorum temporum liquet. Neque enim ol)jecissel lectionem ab archeiypis abeuntem ; Lucæ præsertim, quem apostala ille præ cæteris evangelistis selegerat : longoque,

(1) Disseri. de Auct. Evangeliorum ad calcem Harm. Ev. Observ. ad Herod. lib. 1, Chronol. ad

[ocr errors]

quamvis perverso usu ca'lebat. Locus est Lucæ xi , A interpolationi, mera, et quidem in re facti haud Simonius, Rigallium secutus, (II. C. N. T. Parte 1. iv), ideo, inquit, cum ad authentica exemplaria provocaret, non alia intellexisse, quam Græce scri

15, ubi Vulgata: Quanto magis Pater vester de cælo dubit Spiritum boNt'M petentibus se ; codex noster , Spiritum sanctus , ut Græca ferme omnia IIvsùpra &μον. Tertullianus, Agnosce igitur et Patrem, quem etiam appellas creatorem. Ipse est, qui scit quid filii postulent. Nam et panem petentibus de cœlo dedit namna, et carnem desiderantibus emisit 0rtigometram ; non serpentem pro pisce, non scorpium pro ovo. Illius autem erit non dare malum pro bono, cujus utrumque sit. Cæterum Deus Marcionis non habens scorpium , non poterat id se dicere non daturum, quod non habebat; sed ille qui habens et scorpium non dat. Itaque et SpiritUM sANctuM is dabit, apud quem est et non sANctus. Expendam hic lectionem aliam argentei codicis Lucæ ix, 54, quam secutus necne fuerit Tertullianus, ambigitur. Ea est : Domine, vis dicimus ut ignis descendat de cælo, et consumat illos, sicut ET HELiAs fecit : quæ ultima verba in Vulgatæ exemplaribus desunt. Lectionem hanc omnia fere mss. exemplaria Græca exhibent, teste Millio ab h. I., tum Syrus, Arabs, Ethiops., Gothicus interpretes, ipsamque retinuit Erasmus in editioneN. T. A. mdlvui, apud Rovillium. Et sic legisse Tertullianum putaverat Millins. Ast ubi ad Prolegomena tandem descendit, in diversam omnino sententiam abiit (N. 4, 18). Verba ejus damus, utpote quæ ad criterium hujusce loci non parum faciant Sequentia, inquit, δς xzi `H)ίας ἐποίησε, quæ sententiam Jacobi et Joamnis tam insigniter illustrant, ad marginem libri a studioso quodam adscripta fuisse commentarii loco, indeque transiisse in corpus contextus, res ipsa clamat. Quis enim sanus tam insignia deleverit ? Imo, quod sententiæ apostolorum lucis haud parum affunderent, arrepta haud dubito in ieatum. terum a Tertulliano lecta fuisse hæc quod nos olim in notis nostris affirmavimus, non ita liquidum. Illud magis verosimile est, exemplum Eliæ, ab ipso lib. iv adv. Marcionem, 25; aliisque notatum ad hunc locum, occasionem dedisse huic interpolationi. Profecto haud satis liquidum itane in apographo Lucæ legerit Tertullianus, an ipsemel Eliæ exemplum addiderit. Verba ejus sunt : Repræsentat Creator ignium plagam, Helia postulante, in illo Pseudopropheta. Agnosce judicis severitatem. E contra Christi lenitatem increpantis eamdem animadversionem destinantes discipulos super illum viculum Samaritarum. Certe, cum ad laudatam Lucæ pericopem respiceret lib. de Patientia 5, Eliæ non meminit. Verba ejus damus a Millio non observata: Non peccatores(inquit Tertullianus de Christo loquens), non Publicanos aspernatus est. Non illi saltem civitati, quæ eum recipere noluerat , iratus est ; cum etiam discipuli tam contumelioso oppido cælestes ignes repræsentari voluissent. Cæterum verba illa a quodam codicis sui margini adscripta, ut asserit Millius, inde in conlextum transiisse : tum ab aliis etiam , uti prius Tertullianus, ad locum illum Lucæ molata occasionem dedisse huic

semper felix, conjectura est. Illud enim, quod ad secernenda ab adjectitiis genuina, in criticis judiciis plurimum valet ; nempe si ratio nulla amovendi aliquid a veterum scriptis, probabilis vero addendi fuisse videatur, non raro fallere potest. Sunt plura ab oscitantibus librariis præterita alia diciantium oculos, alia aures excipientium fallere solebant, cujusmodi rei exempla non pauca in mss. ipsis N. T. legentibus occurrunt, uti est insigne illud Joan. v, 4, quod paulo ante observabamus. Propterea incertum omnino est deleta me fuerint verba illa, an præter. missa in antigraphis, in quibus desunt. Obstat etiam conjeclura Millii inter criticas animadversiones illa : magis nempe suspectam esse

B lectionem, quæ a paucis codicibus, quam quæ a plu

rimis exhibeaiur. Difficile enim est ereditulot exemplaria, non uno loco, ac tempore cum ab antiquariis ad publicum usum , tum a privatorum pluribus sibi ipsis parata, e corrupto quopiam singula prodiisse quod e contra paucis accidere facillime poterat; tum Syrum, Arabem , AEthiopem, Gothicum interpolatis, hic loci , omnes antigraphis usos. Adde Græca ferme omnia, fatente Millio, sic legere, quibus tamen ab adnotatis a Tertulliano, aliisve, scu a Latinis excmplaribus verba illa irrepsisse • pauci sibi persuadeant. Rarus enim, cum Latinæ linguæ, tum Afri illius , aliorumque e noslris Scriptorum usus apud Orientales tunc temporis fuit. Rarior Vulgati interpretis , aut verius nullus, quo minime indige

C bant.

Ast, quod me magis inducit ut credam, ita antiquitus lectum, est facti ipsius raritas, ac magnitudo. Ignem scilicet de cœlo in contumeliosum oppidum precari apostolos velle , exemplo nullo præeunte. Ac propterea vero simillimum est, Eliæ illud, utpote insigne adeo , atque inter Judaeos notorium Christo adduxisse, ut eamdem , quæ olim prophetæ data • potestatem ipsismet faceret.

Quod supra dicebamus, plura ab exscriptoribus hac illhac prætermitti potuisse, monuii me loci alterius Lucae vi, 26, ubi Wulgata cum Græcis ferme om. nibus : Secundum hæc enim faciebant pseudoprophetis patres eorum, exemplar nostrum, faciebant et prophetis. Et sic codices aliqui ante Hieronymum, teste

D Millio. Et sic legebat Tertullianus ( Lib. rv adv.

Marc.), observante eodem. Verba ejus sunt: Væ cum vobis benedixerint homines : secundum hæc faciebant et prophetis patres illorum. AEque Creator benedictionis et laudis humanæ sectatores incusat per Esaiam. Populus meus, qui vos beatos dicunt, seducunt vos, et vias pedum vestrorum disturbant (Esai , iii, 12). Legenda, quæ ad hunc locum adducit Millius; tuin Erasmi judicium , qui putabat diversitatem hanc ab eruditulo quodam in codices primitus irrepsisse. Ego non dubito, quidquid peccatum sit librario deberi, qui cum præcedenti commate 25, eadem omnino verba legisset, aut hic loci retinenda censuit, sicque primas syllabas in pseudoprophetis præteriit; aut, fal. lentibus oculis, c9mma illud pro altero iterum legit. Certe ad laudatum Esaiæ locum respexisse videtur Salvator noster. Et quod olim pseudoprophetae illi, qui videre falsa, et divinare populo mendacium dicebantur, ita etiam non defuturos, qui, ad contumaces Judæorum animos obfirmandos, bona et fausta iis oggerere non desinerent; quos propterea pseudoprophetis assimilavit. Et sane, nisi obstaret consensus omnium hucusque codicum, legendum videretur , Secundum hæc enim faciebant pseudoprophetæ patribus illorum. Sed hoc ut conjecturam simplicem damus.

Longior sim, si peculiares lectiones alias in codice nostro a Vulgata abeuntes, nonnullas etiam frustra a viris doctis sollicitatas expendere hic pergam. præsertim cum, quæ nos adferre possemus, adtulerint fortasse alii, quorum opera inspicere nobis non licuit. Itaque satius erit ad hujuscemodi exemplaria conversos, unde ea demum lectionum varietas, a quibus, aut quando invehi coepta, quantum equidem et obscuritas temporum, et ingenii vires patiuntur, disquirere.

Certum es!, ut antea (licebamus, divina apostolorum monumenta, ut quaeque prodibant, Ecclesias illas, quibus primo innotuerant, in codices suos retulisse ; tum earum apographa propioribus, hasque invicem aliis communicasse fidelibus, ut præsto esse possent : ea profecto cura descripta, quæ puritatem nascentis Ecclesiæ, atque una, scriptorum reverentiam, dignitatemque decebat : viris, ut credi par est, ad munus illud delectis, quorum de fide ac diligentia ambigi minime posset; et sic prioribus sæculis in illarum sacrariis castissime habita, fortasse etiam apud privatos, qui plus sapere, quam oporteret, nondum didicissent.

Et sane non solum haud proclive, sed neque tutum tunc erat, quidquam, quod ab archetypis differret, in apographa intrudere : illis adhuc apud principes Ecclesias manentibus, ad quas provocare liceret. Quod fecisse videtur Tertullianus (De præscrip. IIæret. xxxvi), et quidem conserta cum hæreticis manu; qui si fefellisset, aut credulum eum ridere, aut mendacem traducere poterant. Ait enim : Age jam, qui voles curiositatem melius exercere in negotio salutis tuæ, percurre Ecclesias apostolicas, apud quas ipsæ adhuc cathedræ apostolorum suis locis præsident, apud quas ipsae AUriisNticae litteræ eorum recitantur, sonantes vocem, et repræsentantes faciem uniuscujusque. Proxima est tibi Achaia? habes Corinthum. Si non longe es a Macedonia, habes Philippos, habes Thessalonicam. Si potes in Asiam tendere, habes Ephesum. Si autem Italiæ adjaces, Romam, unde nobis quoque auctoritas præsto est. Non me latet quæ fuerint apud Rigaltium (Notis ab h. l.). Litteræ istæ authenticæ, ad quas provocat Tertullianus, lingua scilicet eadem, qua fuerant ab apostolis conscriptæ.

A pta, quia in Africana Ecclesia soli codices Latini Evangeliorum legebantur. Cur ita senserit Rigaltius fateor me non adsequi. Nisi si forte haud fieri potuisse arbitrabatur, ut archetypa apostolorum ad Tertulliani usque tempora superessent. Ut quid enim Afer iste ad illas dumtaxat Ecclesias provocasset, ad quas Apostolum scripsisse compertum est? An non et apud alias apographa Epistolarum Pauli authentica, si Græce scripta? Simonius, ut in plerisque locis historiæ illius, nec satis memor, et parum sibi ipsi constans cum apprime fidenter dixisset (II. C. Parte I, 1), primis illis Ecclesiæ temporibus difficile fuisse veros apostolorum, aut discipulorum libros ab iis secernere, JB quos hæretici fictis eorum nominibus inscribebant, deficientibus archivis, ad quæ provocare fideles possent, non multo postea intervallo sul)jungit. Si quando sectarius aliquis ficta Evangelia opposuisset, falsi convictum a Patribus, ad vera illa provocantibus, quæ in Ecclesiis apostolicis, perinde ac si in archivis, servabantur. Ils l'ont convaincu de la fausseté des actes, qu'il produisait pour les v£RiTAbles, qui se conservaient dans les Eglises apostoliques, et qui tenaient lieu d'archives. Quid itaque aliæ non apostolic;e ul)i opus esset? Tum quod in Africæ, Italiae, Galliaruin, aliisque Occidentis Ecclesiis in Latinam linguam translata Evangelia legerentur, num proplerea vera, atque authentica esse desierant? Quamvis non de Evangeliis, sed de Paulinis Epistolis loquatur inibi Tertullianus. Itaque superessent etiamnum illius ævo autograplia Apostoli in memoratis Ecclesiis, necne, profecto sine idoneis monumentis, in re facti, ut hoc est, nemo statuat prudens. Attamen quod servari potuerint, nihil vetat. Imo quod servata, longe est verosimilius. Si enim tot ectypa, cur non archetypa , unde manaverant? in quibus et maximum Ecclesiarum decus, ad quas datæ Epistolæ illæ, quæ se ab Apostolo fundatas merito gloriabantur; et præsto semper auctoritas contra novatores, si quid in apographis dolose addere, omittere, pervertere niterentur. Ac propterea, non quia Græce scriptæ in peculiaribus illis Ecclesiis, nam æque in tot aliis, sed quod íóúzsipat ipsæ Pauli Epistolæ superI) stites essent, ad has provocaverit Tertullianus. Ad Evangelia quod spectat, quamvis Simonius, loco supralaudato, servata in Ecclesiis apostolicis eorum archetypa seiisisse videatur, nemo tamen, quod sciam, præcise ad illorum aliquod provocavit, praeter Petrum Alexandrinum in fragmento de Paschate, de quo postea. Verum, utcumque ex hoc ipso quod primigenia Novi Fœderis monumenta in apostolicis Ecclesiis servarentur, difficile fuerit in eorum apographis aliquid immutare; nihil tamen adeo efficax ad custodiendam illorum integritatem tunc temporis fuit, ut cura ipsa, et reverentia sacrorum codicum, cum fidelium simplicitate conjuncta. Et ita, quamvis non

[ocr errors]
« ElőzőTovább »